راه همیشه برای ورود به دماوند باز است که البته مزیت نیست، بلکه در مقایسه با سایر کوه‌های هم‌ترازش به‌لحاظ گردشگری کوهستان، یک امتیاز بسیار منفی هم به‌شمار می‌رود. چون نه‌تنها منجر به درآمدزایی برای جامعۀ محلی یا توسعۀ گردشگری نشده که محیط زیست و پوشش گیاهی و جانوری‌اش هم در معرض آسیب و تخریب قرار گرفته است. هزینۀ ورود، صعود یا گردشگری به این منطقه بسیار ناچیز است. خدمات و امکانات ارائه‌شده به گردشگرانش هم در حد پایه و ابتدایی است و برنامه‌ریزی مدونی برای ظرفیت‌سنجی و درآمدزایی مناسب وجود ندارد.

همین چندوقت پیش بود که 3 گردشگر، تجربۀ خود از کوهنوردی در دماوند را با تجربه کوهنوردی در «کلیمانجارو» در «تانزانیا» مقایسه کردند و در فضای مجازی منتشر کردند. اظهارات آنها نشان می‌داد گردشگری کوهستان در دماوند هنوز خیلی کار دارد تا به کلیمانجارو برسد. «احد حبیبی» یکی از این سه کوهنورد بود که دربارۀ تفاوت‌های ارائۀ خدمات گفته بود: «از طریق تور به کلیمانجارو رفتیم‌‌، کاملاً مشخص بود که کسی بدون اجازه نمی‌تواند وارد حریم کوهستان شود، همین موضوع باعث شده بود، علاوه‌بر کسب درآمد برای محلی‌‌ها اشتغال‌‌زایی هم شکل بگیرد. تا آنجا که من دیدم بیش از ۲۰۰ نفر در کلیمانجارو کار می‌کردند‌‌، این افراد البته هر چندماه یک‌بار با نیروهای جدید جابه‌جا می‌شدند تا بخش بزرگتری از جامعه امکان درآمد داشته باشند. حتی کمپی که برای اقامت کوهنوردان در این قلۀ آفریقایی وجود دارد هم با کمپی که در دماوند در دسترس است، فرسنگ‌‌ها فاصله دارد. نظافت و بهداشتی هم که در کلیمانجارو وجود داشت، به‌هیچ عنوان در دماوند رعایت نمی‌شود.» او در بخش دیگری از خاطراتش گفته «در دماوند حتی نهاد یا مرجعی نیست که اخبار هواشناسی را به شما بدهد. چنین داده‌هایی در توچال وجود دارد، اما در دماوند اصولاً مدیریتی وجود ندارد.»‌

دماوند به لحاظ تقسیم‌بندی زیر نظر فدراسیون کوهنوردی استان تهران است و پناهگاه و امکانات ساخته‌شده‌ای هم در این منطقه وجود دارد که به آن رسیدگی می‌کند، اما تمامی امکانات موجود در آن در حد پایه باقی مانده است

«علی شفیعی» دیگر کوهنوردی است که تقریباً 10 سال پیش به کلیمانجارو سفر کرده است و حفظ بهداشت و محیط زیست این منطقه را بی‌نظیر می‌داند: «با وجود اینکه کوهنوردان از کشورهای مختلف حضور داشتند، اما ظرفیت کاملاً رعایت شده بود و مشکلی به‌وجود نیامد. ولی در دماوند هیچ‌چیز حساب‌شده نیست، ظرفیت‌‌ها مشخص نشده، سیستم دفع زباله هم وجود ندارد. تانزانیا سالانه ۳۵ هزار توریست کوهستان دارد، با درآمد بالای ۸۷ میلیون دلار، تنها از همین صعودها. اما در دماوند آمار صعود گردشگران کوهستان کاهش پیدا کرده است.»
2 اتفاق مهم که برای دماوند رخ نداد
کمبودهای دماوند در مقایسه با اورست هم خودنمایی می‌کند. هزینۀ صعود به اورست و دماوند را حتی نمی‌شود با هم مقایسه کرد. در حال حاضر ارزانترین پکیج صعود به قلۀ اورست حدود ۴۰هزار دلار است، اما این اعداد برای دماوند بسیار ناچیز است. تنها متوسط هزینهٔ صعود به کلیمانجارو (نه گردشگری) ۱۸۰۰ دلار است. دراین‌باره «سهند عقدایی»، فعال در حوزۀ گردشگری کوهستان، چندی پیش به دنیای اقتصاد گفته بود که در سال 95 تنها 1700 گردشگری خارجی به دماوند صعود کردند و این عدد در سال 98 به 800 نفر کاهش پیدا کرد که از جمله دلایل آن فقدان امکانات رفاهی و بهداشتی بود. همین مقایسه‌ها نشان می‌دهد که گردشگری کوهستان در دماوند در مقایسه با مناطق هم‌ترازش چه میزان افسارگسیخته و بدون انتفاع برای جامعۀ محلی است. نکته‌ای که «سیدهمام عمادی‌راد»، کارشناس گردشگری، نیز آن را تأیید می‌کند و در توضیح بیشتر به «پیام ما» می‌گوید: «نکتۀ مهم این است که دماوند جایگاه بین‌المللی مناسبی ندارد. ظرفیت‌سنجی و شناسایی جاذبه‌های گردشگری طبیعی مهمترین اتفاقی است که دربارۀ این مکان می‌توانست انجام شود، اما تاکنون محقق نشده است.»
او معتقد است که اگر می‌خواهیم برای گردشگری کوهستان در منطقۀ دماوند برنامه‌ریزی کنیم، یکی از جوانب مهم همین ظرفیت‌سنجی است: «دراین‌باره نمونۀ مشخص بخش بازدید دشت شقایق است که برهۀ زمانی خاصی دارد، اما هیچ برنامه‌ریزی‌ای برای میزان ورود گردشگر صورت نمی‌گیرد. برای گردشگرانی که به این بهانه وارد دماوند می‌شوند، سازماندهی و امکانات مدون و سیستماتیک وجود ندارد. این نکتۀ مهمی است که خروجی چنین تجربه‌ای برای گردشگران تبلیغات بدی است که آنها از تجربۀ حضورشان در این منطقه به دیگران می‌دهند. درحالی‌که اگر همه‌چیز مهیا و برنامه‌ریزی شود، رضایت گردشگران، تبلیغ مثبت دراین‌باره است.»
محدودیت‌‌های توسعۀ گردشگری در دماوند
«اگر به‌جای 100 نفر، 10 گردشگر کوهستان در منطقه تردد کنند، اما خدمات مناسب و استاندارد را در اختیار داشته باشند، نه تنها آسیبی به محیط و پوشش گیاهی و جانوری وارد نمی‌شود که تبلیغات بعد از آن به توسعۀ گردشگری هم کمک می‌کند.» این نکتۀ دیگری است که عمادی‌راد به آن اشاره می‌کند، اما معتقد است سیاستگذاری مناسبی از سوی ارگان‌های دولتی دربارۀ گردشگری کوهستان برای دماوند وجود ندارد و این خودش یکی از عواملی است که باعث بی‌رونقی توسعۀ گردشگری و بی‌رغبتی بخش خصوصی برای ورود به این حوزه شده است: «هیچ بستری برای سرمایه‌گذاری دراین‌باره در نظر گرفته نشده است و بخش خصوصی هم توجیه و توجهی به این بخش ندارد. هیچ نظارتی هم بر امور گردشگری این حوزه دیده نمی‌شود. دماوند به‌لحاظ تقسیم‌بندی زیر نظر فدراسیون کوهنوردی استان تهران است و پناهگاه و امکانات ساخته‌شده‌ای هم در این منطقه وجود دارد که به آن رسیدگی می‌کند، اما تمامی امکانات موجود در آن در حد پایه باقی مانده است.» اما دربارۀ این چه باید کرد؟ این کارشناس گردشگری به نکتۀ جالبی اشاره می‌کند، اینکه نگاه و قوانین سیاسی-مذهبی به‌نوعی ورود گردشگران خارجی را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد: «درصد بالایی از گردشگرانی که به ایران ورود می‌کنند، گردشگران فرهنگی هستند و به‌دنبال چنین چیزهایی نیستند. اما به‌لحاظ اصولی یک ارتباط نقدینگی و درآمدزایی بین جامعۀ محلی و گردشگران وجود دارد که این ارتباط از سوی دولت قابل کنترل نیست. به‌نظر می‌رسد که بخش دولتی و سیاستگذاران ما فعلاً نمی‌خواهند پیشرفتی در زمینۀ گردشگری داشته باشیم و این مسئله در اولویت آنها هم نیست. اگر هم بخواهند ورود کنند برخی مشکلات از جمله عدم کنترل بر درآمد بخش بومی، تبادل فرهنگ‌ها و… هم مطرح است.»

مخاطرات نامعلوم دماوند

جای خالی اسطوره‌های دماوند در برنامه‌های گردشگری