«جای تاسف است برای من که به من می‌گویند، پدر علم شهرسازی، همیشه گفته‌ام این را نگویید زیرا مردم فکر می‌کنند این خرابی‌های به وجود آمده در شهر باعثش من هستم.» پیرمرد درحالیکه به بالکن بتنی خانه‌اش در برج‌های آ.اس.پ تهران تکیه داده است و با دستانش به برج‌های بلند و کوتاه پایتخت که قدشان به کوه‌های سفیدپوش البرز نرسیده، اشاره می‌کند، این جملات را می‌گوید. خرابی‌های شهر از نظر او «ایده‌هایی» است که هرکسی در ذهنش برای تهران داشته و توانسته اجرایی‌شان کند. دیروز 28 آذر اما این منظره برای همیشه از جلوی چشمان «ایرج اعتصام» پاک شد. دیگر حتی ینگه دنیا هم نمی‌تواند برای او تداعی کننده، برج‌های بدقواره تهران باشد. ایرج اعتصام، دیروز هرچه از دنیا برایش مانده بود را گذاشت و رفت.

زاده در گرگان، مهاجرت به تهران، تحصیل در مدرسه خرد و شرف، همه آنچه ایرج اعتصام از کودکیش برای گفتن دارد در همین کلمات خلاصه می‌شود. مثل همه پسرانی که در سالهای ابتدایی سده نخست 1300 متولد شده بودند، دست خانواده‌هایشان به دهنشان می‌رسیده و می‌خواستند پسرانشان در زندگی مفید باشند. ایرج اعتصام، زاده سال 1309 هم از این قاعده جدا نبود.
«دوست داشتند پزشک شوم.» آرزوی دیرینه همه پدران برای پسرانشان از قدیم هم در همین جمله خلاصه می‌شد: پزشک شدن. اما پزشکی از ایرج اعتصام دور بود. خیلی دور. «جلال آل احمد، معلم انشایم بود.» شاید همین اتفاق برای نزدیک شدن ایرج اعتصام به هنر کافی بود. هنری که از نظر ایرج اعتصام به ساختن ختم می‌شد. اما دانشکده هنرهای زیبا آن زمان شهرت چندانی نداشت. مهندس شدن فقط به تحصیل در دانشکده فنی ختم می‌شد. بخت اما در نهایت با ایرج اعتصام و آرزوهایش یار بود، نمره و آزمون او را روی صندلی‌های دانشگاه هنرهای زیبا نشاند و او معمار شد.

اعتصام معماری معاصر ایران را شناخته شده نمی‌داند و معتقد است که از دوره قاجار تاکنون معماری ما تحت تاثیر معماری معاصر غرب بوده است، مثل حالا: «معماری معاصر در ایران از دوره قاجار و ناصرالدین شاه و صدراعظم آن امیرکبیر آغاز شده است. اثرات اقدامات اجرایی معماری معاصر ایران در حقیقت در دوره پهلوی محقق می شود و 150 سال است که آثار ارزنده‌ای دارد.»

«رفته بودم خیلی کوتاه از ایتالیا دیدن کنم، یک هفته بمانم، یک هفته به هفت سال تبدیل شد.» فلورانس، مهد معماری دنیا حالا برای ایرجی که دهه چهارم زندگی‌اش را پشت سر می‌گذاشت، آورده زیاد داشت. چه کسی می‌تواند ادعا کند که کلیسای دومو و سن لورنزو را ببیند و به وجد نیاید؟
اعتصام در نهایت به ایران بازگشت، راهی دانشگاه تهران شد و دهه چهل شمسی رسما استاد معماری دانشگاه شد. آنقدر در دانشگاه ماند تا از همانجا هم بازنشسته شد.
«ما فقط اطلاع داریم اما شناختی نداریم، مثلا از وجود مسجد شیخ لطف‌الله اطلاع داریم اما شناختی از آن نداریم.» ایرج اعتصام زاویه‌های جدی با ساختمان‌هایی داشت که این روزها قدم به قدم در شهرهای بزرگ و کوچ سبز می‌شوند: «ساختمان مدرن معمولی را رویش چند کاشی می‌گذارند.» به خیالشان تقلید کردند: «اما نمی‌دانند این سبک معماری قابل تقلید نیست، مسجد شیخ لطف‌الله قابل تقلید نیست، همه این اتفاقات به این دلیل است که شناختی روی معماری ایرانی ندارند.»

«ما فقط اطلاع داریم اما شناختی نداریم، مثلا از وجود مسجد شیخ لطف‌الله اطلاع داریم اما شناختی از آن نداریم.» ایرج اعتصام زاویه‌های جدی با ساختمان‌هایی داشت که این روزها قدم به قدم در شهرهای بزرگ و کوچ سبز می‌شوند: «ساختمان مدرن معمولی را رویش چند کاشی می‌گذارند.» به خیالشان تقلید کردند: اما نمی‌دانند این سبک معماری قابل تقلید نیست، مسجد شیخ لطف‌الله قابل تقلید نیست، همه این اتفاقات به این دلیل است که شناختی روی معماری ایرانی ندارند

اعتصام معماری معاصر ایران را شناخته شده نمی‌داند و معتقد است که از دوره قاجار تاکنون معماری ما تحت تاثیر معماری معاصر غرب بوده است، مثل حالا: «معماری معاصر در ایران از دوره قاجار و ناصرالدین شاه و صدراعظم آن امیرکبیر آغاز شده است. اثرات اقدامات اجرایی معماری معاصر ایران در حقیقت در دوره پهلوی محقق می شود و 150 سال است که آثار ارزنده‌ای دارد.» او معتقد بود: «انقلاب صنعتی اروپا در قرن 19 که عامل اصلی معماری و شهرسازی اروپا و خاستگاه معماری نوین است با دوره قاجار در ایران همزمان است. پس از سلطنت آقا محمد خان قاجار و بعد سایر پادشاهان قاجار نیز این نوع معماری را داشتند و به سلطنت طولانی ناصرالدین شاه که می‌رسیم یکی از نمونه‌های برجسته و مهم آن دوره، ساختمانی است در لندن به نام «قصر بلورین» که نمونه کاملی از معماری مدرن در معماری معاصر اروپاست. اثرات این نوع معماری در دوره پهلوی اول بروز می یابد و در معماری به دلیل اینکه نتوانسته بودند مانند عوض کردن لباس، تکنولوژی ساختمان را بیاورند، مجبور به استفاده از همان تکنولوژی قدیم شدند. به همین ترتیب، تغییراتی در فرم ساختمان ها وجود دارد و با تمام این اوصاف، ساختمان به صورت قدیمی و سنتی خود باقی می‌ماند و احجام نامانوس را در این دوره نمی بینیم. اما این حس نوجویانه در مردم ایجاد می‌شود و معماری قاجار با این همه نوآوری‌ها، تکنولوژی قدیمی خود و تزئینات قدیمی خود را دارد.»
اعتصام معتقد است: «در دوره پهلوی از سال 1300 تا 1320 و همزمان با خاتمه جنگ جهانی اول و زمان سقوط رضا شاه و در دو دهه سلطنت رضا شاه، معماری ایران جهات تازه‌ای می‌گیرد و تحت تاثیر مستقیم معماری غرب است و تجارب معماری اروپا در ایران با قدرت هرچه تمام‌تر گسترش پیدا می‌کند. در این زمان، ساختمان‌های اداری در تهران و در شهرهای مختلف ساخته می‌شود که این مدل در اروپا و انگلیس «مرکز اداری» گفته می‌شود و در گرگان نیز اینگونه مراکز وجود دارد.»
عمر فعالیت‌های ایرج اعتصام به اندازه یک آدم 62 ساله است. او در این دوران هم مجموعه شاهچراغ را طراحی کرده و هم دو پارک در تهران. ساخت پارک‌های تهران اما اتفاقی بود. شهرداری سفارش طراحی پارک ملت و پارک کوروش را به مجموعه ام کو داد. مجموعه‌ای که ایرج اعتصام مدیرعاملش بود. او برای ساخت تک تک پله‌ها، رستوران‌ها و حتی سد و دریاچه مصنوعی آن هم برنامه ریزی کرده بود. در طرح اصلی اما فقط رستوران جزیره‌ای پیش بینی شده بود. رستوران مستطیلی شکل کنار جزیره به گمان ایرج اعتصام قناس بود. نرده‌های دور دریاچه هم در طرح اصلی پیش‌بینی نشده بود. از اعتصام غیر از آثار، کتاب‎‌ها و مقالاتش یک ثمره دیگر هم باقیست، او بنیان رشته شهرسازی در دانشگاه را پایه‌ریزی کرد. اعتصام از مهم‌ترین پای ثابت‌های امضای نامه‌ی سرگشاده به شهرداری بود. آخرین بار اسمش پای نامه معماران به شهردار سابق تهران درباره بازگشایی خانه وارطان به چشم می‌خورد. پیروز حناچی، شهردار سابق تهران حالا «آرامش» و «رعایت انصاف در نقد» را دو خصیصه بارز فردی اعتصام می‌داند: «حفظ آرامش یکی از خصوصیات بارز ایشان بود. من هیچگاه عصبانیت ایشان را ندیدم. همه مسائل خودشان را با آرامش حل می‌کردند. نقد منصفانه هم یکی دیگر از ویژگی‌های ایشان بود. من هیچ‌گاه ندیدم چه در زمینه مسائل فردی و چه مسائل کاری پشت سر کسی صحبت کند. ایشان اهل نقد حرفه‌ای بودند. آقای اعتصام داور بسیاری از پروژه‌ها و مسابقات معماری بود و همین ویژگی باعث شده بود که همواره جانب انصاف و مرز حرفه ای بودن را رعایت کند.»
حناچی به اهتمام اعتصام در توسعه رشته تحصیلی معماری و ایفای نقش حرفه‌ای در حوزه معماری در ایران هم اشاره می‌کند و این نقش را واجد اهمیت می‌داند: «ایشان یکی از بنیان‌گذاران دوره دکتری معماری و شهرسازی در دانشکده هنرهای زیبا بودند. اکنون بسیاری از دانشجویان آقای اعتصام خودشان به استادان قابل در دانشکده‌های معماری تبدیل شده‌اند. ایشان علاوه بر این در بخش حرفه‌ای در جامعه مشاوران فعالیت‌هایی قابل اعتنا داشتند و با شماری از شرکت های مهم همکاری می‌کردند.»
شهردار سابق تهران «حوزه قلمرو عمومی» را یکی از مولفه‌های ثروت در شهرهای جهان می‌داند و یادآوری می‌کند که یکی از خصیصه‌های شهرهای موفق جهان این است که بیشترین حوزه قلمرو عمومی را در اختیار شهروندان قرار می‌دهند. پاریس، لندن، رم و بارسلون جملگی دارای همین ویژگی هستند. حناچی با این مقدمه به اهمیت کار اعتصام در طراحی پارک ها و از جمله پارک ملت تهران اشاره می‌کند: «یکی از تجربیات خوب پیش از انقلاب پارک ملت است که به شیوه مناسبی طراحی شده است. این پارک جزو پروژه‌هایی است که هم از نظر مکان‌یابی و هم طراحی موفق بوده و هنوز هم جایگاه خودش را حفظ کرده است.»
اعتصام 28 آذر ماه در سن خوزه آمریکا همه آثارش را باقی گذاشت و دنیا را ترک کرد. او آخرین بار پیش از انقلاب هم فرصت مطالعاتی نصیبش شد و استاد دانشگاه برکلی آمریکا شده بود.
شاید آخرین جملاتی که از اعتصام باقی بماند، آخرین جملاتی باشد که او در مستندی که از زندگیش ساخته شده می‌گوید: «شما باید قانون شهرسازی را عوض کنید، باید تراکم فروشی را کنار بگذارید، الان تراکم فروشی در شهرهای بزرگ ما باعث شده تا پرایوسی ساختمان‌ها بهم بخورد، راحتی را از ساختمان‌ها را گرفته، دنبال اصالت و هویت ساختمان هم بخواهیم برویم هیچکدام تکرار فرم گذشته نیست، مسائل اجتماعی اثرگذاری را داریم که اگر به آن توجه کنیم، یک شهر سالم و یک معماری سالم داریم.»
*عنوان کتاب و مستندی که از زندگی ایرج اعتصام ساخته شده است