منحنی مقایسۀ نوسانات سالانۀ سطح تراز آب دریای خزر از سال ۱۹۹۸ تا ۲۰۲۳ میلادی، چه حقایقی را روشن می‌سازد؟ با نگاهی دقیق به این منحنی، درمی‌یابیم که طی سال‌های مورد اشاره، سطح تراز آب دریای خزر نزدیک به ۲۰۰ سانتی‌متر کاهش یافته است.همچنین داده‌های آماری نشان می‌دهد که سرعت کاهش و تغییرات سطح تراز آب دریای خزر طی سال‌های مزبور، حالت یکنواخت نداشته و شتاب نوسانی سطح تراز آب دریای خزر در دوره‌های زمانی مختلف متفاوت بوده است. 

سطح تراز آب دریای خزر طی سال های ۱۹۹۸ تا ۲۰۰۵ به‌مدت ۷ سال، در تراز ۲۷- متر نوسان و حالت ثابت داشته است. پس از آن طی دورۀ زمانی بین سال‌های ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۵، به‌مدت ۱۰ سال سطح تراز آب دریای خزر به میزان یک متر کاهش یافت و از تراز ۲۶.۹- به ۲۷.۹- رسید. بعد از آن طی دورۀ زمانی بین سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۹، به میزان ۲۰ سانتی‌متر طی ۴ سال افت سطح تراز آب داشت و در نهایت از سال ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۳، طی مدت ۴ سال به‌یک‌باره سطح تراز آب خزر ۹۰ سانتی‌متر کاهش یافت. این بدان معنی است که طی ۴ سال اخیر، سرعت نوسانات کاهشی خزر به ۲۲ سانتی‌متر در سال رسیده است که نسبت به دوره‌های زمانی فوق‌الذکر، ۲ تا ۴ برابر شده است.

همچنین داده‌های آماری موجود در منحنی مقایسۀ نوسانات ماهانۀ سطح تراز آب دریای خزر طی سال‌های ۲۰۱۲ تا ۲۰۲۴ میلادی، نشان می‌دهد که اختلاف حداکثر و حداقل تراز ماهانۀ دریای خزر در ماه‌های ژوئن و ژانویه طی سال‌های بین ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۴، افزایش قابل‌توجهی داشته است و این آنومالی سطح تراز گویای این نکتۀ مهم است که سطح تراز آب دریای خزر طی ژانویۀ ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۳، نزدیک به ۴۲ سانتی‌متر کاهش داشته است و این میزان در ماه ژانویۀ سال ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴، به ۳۰ سانتی‌متر رسیده است. میزان نوسانات فصلی دریای خزر طی سال ۲۰۲۴ در ماه‌های ژانویه و می، حدود ۳۴ سانتی‌متر افزایش سطح تراز آب را نشان می‌دهد.

با اعمال میزان کاهش سطح تراز آب دریای خزر به مساحت آن از سال ۱۹۹۸، تاکنون معادل ۸۰۰ میلیارد مترمکعب بیلان آبی دریای خزر کاهش یافته است که این رقم معادل ۲۵ برابر حجم آب دریاچۀ ارومیه در زمان پرآبی در سال ۱۹۹۵ است. همچنین طی ماه‌های ژانویۀ سال ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۴، معادل ۱۲۰ میلیارد مترمکعب بیلان آب دریای خزر کاهش یافته است. بنابراین ضربان آهنگ نوسانی دریای خزر از سال ۲۰۲۱ تاکنون دچار تغییر فاحش شده است و تداوم این روند، تبعات محیط‌زیستی ناگواری دارد.

مهم‌ترین پیامدهای حاصل از کاهش سریع سطح تراز آب دریای خزر، شامل خشک شدن تالاب‌های ساحلی و افزایش نرخ بیابان‌زایی در سواحل جنوب شرقی دریای خزر (تالاب میانکاله و خلیج گرگان) و سواحل مرکزی استان گیلان (تالاب کیاشهر و زیباکنار)، افزایش پهنای قلمرو ساحل خشک ماسه‌ای و گسترش گیاهان پساموفیت در سواحل مرکزی مازندران و گیلان و امکان ایجاد تپه‌های ماسه‌ای اولیه یا (fore dunes) در سواحل ماسه‌ای می‌شود.

 همچنین تغییر شکل ساختار هندسی دهانۀ رودخانه‌های منتهی به دریای خزر و توسعۀ فرآیندهای فرسایشی در درون بستر و کانال رودخانه، تجاوز به حد بستر و حریم دریا و ساخت‌وساز اماکن گردشگری و مسکونی، کاهش بازدهی بنادر و مشکل جدی برای پهلوگیری شناورهای بزرگ در بنادر، کاهش بازدهی نیروگاه‌های تولید برق و افزایش بار رسوب در حوضچه‌های تأمین آب برای خنک کردن برج‌های حرارتی، کاهش میزان صید آبزیان و توسعۀ بلوم‌های جلبکی در آب‌های کم‌ژرف ساحلی، بروز ریزگرد در مناطق حساس واحد رسوبات لوم در حاشیۀ تالاب‌های خشک ساحلی، جایگزینی اکوسیستم خشکی به‌جای زیست‌بومگان آبی و بالاخره توسعۀ آتش‌سوزی در پناهگاه حیات‌وحش و پارک ملی ساحلی مانند میانکاله و بوجاق، از جمله آثار ناشی از کاهش سریع سطح تراز آب دریای خزر هستند.