با وجود رشد 52 درصدی اعتبارات حوزه درمان در لایحه بودجه سال 1402، این بخش همچنان با چالش‌هایی رو‌به‌رو است. به گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، اعتبار بیش از هزار و 500 میلیارد ریالی ردیف درمان در سال آینده نیز مشکلاتی را که این بخش سال‌ها با آن گلاویز بوده، رفع نمی‌کند. چالش‌هایی از جمله فرسودگی بیمارستان‌ها، نامتوازن بودن دخل و خرج بیمارستان‌های تک‌تخصصی و زیر 100 تخت‌خوابی، هزینه‌های حوادث و بلایای طبیعی و غیرمترقبه، کمبود تخت توانبخشی، وضعیت نامطلوب و نبود پوشش بیمه‌ای خدمات دندان‌پزشکی در بخش دولتی، بار مالی ناشی از درمان اتباع خارجی و کاهش اعتبارات برنامه راهبری و اجرای قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت گریبان این بخش را گرفته است. همچنین پایدار نبودن منابع اختصاصی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی از محل یارانه‌ها از دیگر مسائلی است که تنگناهایی را برای فعالان این بخش به وجود آورده است. در این گزارش وضعیت بخشی از این چالش‌ها را مرور می‌کنیم.

اعتبارات بخش درمان در بودجه سال آینده وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی سهم زیادی را به خود اختصاص داده است. بخش ارائه خدمات درمانی بیش از هزار میلیارد ریال و برنامه سیاستگذاری، راهبری و توسعه خدمات بیمه درمانی 296 هزار میلیارد ریال از این بودجه سهم دارند اما هنوز اوضاع برای مشکلات ریشه‌دار بخش درمان بحرانی است.
کمبود بودجه برای بازسازی 370 بیمارستان‌ فرسوده
یکی از مشکلات بیمارستان‌های دولتی، فرسودگی ساختمان و تجهیزات بیمارستانی این مراکز است و بر اساس اعلام مسئولان وزارت بهداشت، در حال حاضر کشور دارای 370 بیمارستان بالای 25 سال قدمت است. این بیمارستان‌ها از لحاظ ایمنی بیمار و ساختمان از جمله سرویس بهداشتی، تأسیسات سیستم سرمایش و گرمایش، آسانسورها، تابلوهای برق، برق اضطراری، استریلیزاسیون مرکزی و‌… نیازمند ایمن‌سازی هستند. بنا بر گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس و اعلام وزارت بهداشت نیز برای بازسازی هر بیمارستان به طور متوسط 50 میلیارد تومان نیاز است. بنابراین با توجه به آمار این بیمارستان‌ها، فقط 18 هزار و 500 میلیارد تومان بودجه برای ایمنی بیمارستان‌های فرسوده بالای 25 سال نیاز است.

تخصیص منابع ناکافی به بخش درمان یا شاید توزیع نادرست آنها، مشکلات ریشه‌داری که فعالان این حوزه سال‌هاست با آن دست‌وپنجه نرم می‌کنند را نه تنها رفع نمی‌کند بلکه منجر به ادامه پیدا کردن آنها می‌شود

بیمارستان‌های کوچک و تک‌تخصصی نیاز به حمایت مالی دارند
بیمارستان‌های تک تخصصی مثل سوانح سوختگی، توانبخشی، روانپزشکی و آنهایی که دارای کمتر از 100 تخت هستند، معمولا درآمد کمتری از سایر بیمارستان‌ها دارند. طبق این گزارش، یک بیمارستان تک تخصصی کمتر از 1.4 درآمد یک بیمارستان چند‌تخصصی به ازای هر تخت و بیمارستانی که کمتر از 100 تخت داشته باشد نیز 0.6 درآمد بیمارستانی بزرگ‌تر را دارد. همین موضوع، نگهداشت نیروی انسانی در این مراکز را بسیار مشکل می‌کند. حال با توجه به این مشکلات 35 بیمارستان تک‌تخصصی و 257 بیمارستان کمتر از 100 تخت‌خواب، زیان‌ده شده و نیازمند حمایت مالی برای ادامه فعالیتشان هستند. بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌ها یک بیمارستان چند‌تخصصی برای جبران زیان‌دهی به اعتباری بیش از 13 میلیارد و 800 میلیون و بیمارستانی با کمتر از 100 تخت‌خواب به بیش از 7 میلیارد و 240 میلیون ریال نیاز دارد.
دندان‌های پوسیده سهم ایرانیان از بودجه وزارت بهداشت
بر اساس پژوهشی در سال 98، دندان‌های نزدیک به 13 درصد ایرانیان بزرگسال پوسیده، فاسد، ترمیم یا کشیده شده است. همچنین نتایج پژوهش دیگری در سال 2022 از نشان می‌دهد که از سال 1990 تا سال 2017، خراب شدن دندان‌‎های ایرانیان روندی افزایشی داشته و طی این سال‌ها دندان‌های هر ایرانی 15 درصد بیشتر خراب شده است. گرانی خدمات دندان‌پزشکی و نبود پوشش بیمه‌ای کافی برای آن از دلایل این وضعیت گزارش شده است. بر اساس پیمایش هزینه و درآمد خانوار در سال 1399 خدمات دندانپزشکی در کنار دارو، 16.7 درصد از پرداخت از جیب خانوارها را تشکیل می‌دهند. با این وجود هنوز خبری از پوشش بیمه‌ای این خدمات در بودجه دولت نیست.
نابرابری در توزیع خدمات توانبخشی
بر اساس اطلاعات برنامه کشوری توانبخشی پزشکی، دلایلی چون رشد جمعیت سالمند، تغییر الگوی بیماری‌ها از واگیر به غیرواگیر، سوانح و تصادف جاده‌ای، حوادث و بلایای طبیعی و نیز وجود جانبازان جنگ تحمیلی، نیاز ما به خدمات توانبخشی در کشور را افزایش داده است. همچنین برآوردها از وجود 8 میلیون نفر نیازمند خدمات توانبخشی می‌گویند اما سرانه تخت توانبخشی در کشور به ازای هر صد هزار نفر جمعیت فقط 0.17 درصد در کشور است. البته جالب توجه است که این آمار در تهران 1.05 به ازای هر صد هزار نفر است. این تفاوت آماری خود به تنهایی شکلی از نابرابری در توزیع خدمات توانبخشی را نشان می‌دهد. همچنین پیش از این پیشنهاد شده بود که 6 تخت به ازای هر۱۰۰ هزار نفر مشکل کمبود تخت را رفع خواهد کرد. مسئولان وزارت بهداشت پیش‌تر گفته بودند که برای رسیدن به حداقل استانداردهای تخت‌های بستری توانبخشی در کشور، نیاز به ایجاد و بهره‌برداری 550 تخت بستری توانبخشی تا سال ۱۴۰۴ و هزار و 200 تخت تا سال 1408 داریم. همچنین هزینه راه‌اندازی هر تخت بستری توانبخشی، ۲ میلیارد تومان برآورد شده است. در حال حاضر ۱۴۰ مرکز جامع توانبخشی در کل کشور وجود دارد که از این تعداد 97 مرکز خصوصی است. همچنین 3 هزار و 335 مؤسسه فیزیوتراپی در بخش خصوصی و 76 مؤسسه فیزیوتراپی در بخش عمومی کشور فعال است.
بیمه اتباع باز هم زمین می‌ماند؟
بار مالی درمان اتباع خارجی که با مشکل دریافت بیمه گلاویزند برای نظام درمانی در 6 ماهه نخست سال گذشته بیش از 785 میلیارد تومان گزارش شده است. این در حالی است که بنا بر گزارش مسئولان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، فقط 5 درصد از خدمات بهداشتی درمانی مراکز دولتی به اتباع خارجی ارائه می‌شود. بر اساس گزارش مجلس تا سال 1401، 70 درصد اتباع فاقد بیمه بودند و این میزان در شش ماهه اول سال گذشته با افزایش 10 درصدی به 80 درصد رسیده است. این وضعیت مسئولان را بر آن داشته که در لایحه بودجه سال آینده بالاخره مشکل بیمه این افراد را با شورای عالی بیمه با همکاری سازمان‌های بیمه‌گر حل کنند اما وزارت بهداشت برای این کار فقط ۱۰۰ میلیارد تومان اعتبار پیش‌بینی کرده است.
کاهش 25 درصدی بودجه حمایت از خانواده و جوانی جمعیت
طبق این گزارش، اعتبارات برنامه راهبری و اجرای قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت دیگر از اعتبارات وزارت بهداشت نیست و در لایحه بودجه ۱۴۰۲، اعتبار اجرای این قانون زیر نظر سازمان بیمه سلامت قرار گرفته است. اعتبارات این برنامه در سازمان بیمه سلامت تا 18.6 درصد افزایش یافته است‌. اما مجموع اعتبارات آن در لایحه بودجه سال ۱۴۰۲، 25 درصد کاهش یافته و از ۲۳هزار و 595 میلیارد ریال به 17 هزار و 700 میلیارد ریال رسیده است. همچنین در قانون بودجه ۱۴۰۱ از منابع هدفمندی یارانه‌ها مبلغ 7 هزار و 500 میلیارد ریال اعتبار برای تاسیس و تجهیز مراکز درمان ناباروری در نظر گرفته شده بود که در لایحه ۱۴۰۲ تبدیل به هزار و 500 میلیارد ریال برای برنامه ایجاد و تجهیز مراکز درمان سرطان و ناباروری شده است. البته از آنجایی که این اعتبار در ردیفی مشترک با حوزه سرطان قرار گرفته، مشخص نیست که سهم حوزه ناباروری چقدر است. اما حتی اگر همه این رقم برای حوزه ناباروری صرف شود باز هم از برآورد 927 هزار میلیارد ریالی وزارت بهداشت، بسیار کمتر است.
تخصیص منابع ناکافی به بخش درمان یا شاید توزیع نادرست آنها، مشکلات ریشه‌داری که فعالان این حوزه سال‌هاست با آن دست‌وپنجه نرم می‌کنند را نه تنها رفع نمی‌کند بلکه منجر به ادامه پیدا کردن آنها می‌شود. با این حساب به نظر نمی‌آید که بودجه‌ای که وزارت بهداشت برای بخش درمان در نظر گرفته، بتواند پاسخگوی چالش‌های بی‌‌شمار این حوزه باشد.