|پیام ما| «ملاک برای هر نوع تصمیم‌گیری سیاهه انتشار آلودگی هوا است.» این گفته روز گذشته مدیرعامل شرکت کنترل کیفیت هوای تهران است؛ کلانشهری که در این پاییز و زمستان بیشتر از همیشه رنگ آلودگی به خود دیده و روز گذشته هم بر اساس اعلام شرکت کنترل کیفیت هوای تهران، کیفیت هوای پایتخت با میانگین ۱۴۰در شرایط ناسالم برای گروه‌های حساس قرار داشته و ۱۸ ایستگاه در شرایط آلوده و از این تعداد ۱۲ ایستگاه در وضعیت قرمز بوده‌اند. این وضعیت اما برای بسیاری دیگر از کلانشهرهای کشور هم بر همین منوال بوده و حالا قرار است سیاهه آلایندگی هوا که میزان آلاینده‌های موجود در جو را محاسبه می‌کند برای سال آینده بعد از چند سال بار دیگر ارائه شود. این در حالی است که بهزاد اشجعی، عضو سابق کارگروه ملی آلودگی هوا به «پیام ما» می‌گوید: «نباید انتظار تغییرات اصولی در سیاهه جدید داشت؛ چرا که نوشتن این سیاهه استانداردهایی دارد و ابداعی نیست اما آنچه نکته تعیین‌کننده ماجراست داده‌های ورودی برای نوشتن سیاهه است.»

روزهای آلوده برای اکثر کلانشهرها به وضعیتی تکراری بدل شده است. تعطیلی گسترده مدارس و ادارات دولتی در هفته‌ها و ماه‌های گذشته دلیلی بود تا احمد وحیدی، وزیر کشور در روزهای گذشته از طرح پیشنهادی در دولت از سوی سازمان محیط زیست برای تغییر در استانداردهای شاخص آلودگی خبر دهد تا لازم نباشد در این شرایط مدارس تعطیل شود. گفته‌های او البته واکنش‌های بسیاری به دنبال داشت. این انتقادات از سوی رسانه‌ها تا آنجا پیش رفت که سرانجام مرکز اطلاع‌رسانی وزارت کشور ناچار به توضیح شد: «تلاش برای تغییر استاندارد آلودگی هوا به مفهوم بی‌توجهی به اجرای قانون هوای پاک نیست. مصوبات این قانون به صورت مستمر و ماهانه با حضور دستگاه‌های ذی‌ربط با راهبری وزارت کشور در حال پیگیری است.» تغییر در شاخص‌های آلودگی هوا اما همچنان نقل مجالس است و نگرانی از این ماجرا همچنان جدی است. این در حالی است که سیاهه انتشار آلایندگی جدیدی در دست نگارش است و قرار است در سال 1402 از آن رونمایی شود. نوشتن سیاهه قبلی برای شهر تهران در سال 96 شروع شد و سال 98 عرضه شد و حالا در حالی قرار است سیاهه جدید در سال آینده منتشر شود که وضعیت آلودگی هوا از سال 97 به این سو جدی‌تر شده و آنطور که ایسنا می‌نویسد در سال‌های اخیر برخی دیگر از آلاینده‌ها مانند ذرات معلق بیشتر از ۱۰ میکرون و دی‌اکسید نیتروژن در برخی مقاطع تبدیل به آلاینده شاخص شده‌اند. در همین حال سیاهه انتشار آلودگی هوای تهران که در سال 98 منتشر شده بیشتر به ذرات معلق کمتر از ۲.۵ و کمتر به دیگر آلاینده‌ها توجه داشته است.

بهزاد اشجعی: با توجه به ماهیت مطالعات سیاهه انتشار، کوتاه‌ه‌ترین زمان به روزرسانی دو تا سه سال است از سویی در سیاهه جدیدی که قرار است منتشر شود نباید توقع تغییرات اصولی داشت چرا که نوشتن این سیاهه استانداردهایی دارد و ابداعی نیست اما آنچه نکته تعیین‌کننده ماجراست داده ورودی است.

محمدمهدی میرزایی قمی، مدیرعامل شرکت کنترل کیفیت هوای تهران هم بر این مورد تاکید کرده و به ایسنا گفته: «بر اساس سیاهه انتشار سال ۹۶ تردد موتورسیکلت‌ها ۲۱ درصد موجب انتشار آلاینده‌های گازی و ۱۰ درصد انتشار ذرات معلق هوا می‌شود. لازم است این اطلاعات به‌روزرسانی شوند تا محاسبات اخیر دقیق‌تر باشند»
او با اشاره به اینکه در حال حاضر آلاینده معیار، ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرون هستند، گفت: «یکی از دلایل اصلی تولید این آلاینده، وسایل نقلیه دیزلی اعم از سبک، سنگین و نیمه سنگین است. وانت، ون، مینی‌بوس و کامیون‌های سنگین دیزلی سهم ۳۳ درصدی در انتشار ذرات معلق دارند. بر این اساس عامل اصلی آلودگی هوای شهر تهران وسایل نقلیه دیزلی هستند.»
مدیرعامل شرکت کنترل کیفیت هوای تهران در پایان با اشاره به وضعیت کیفی سوخت هم تاکید کرد: «کیفیت سوخت بر افزایش آلودگی هوا تاثیر دارد. افزایش آلاینده دی‌اکسید گوگرد، نشان‌دهنده وضعیت کیفیت سوخت است اما اوج‌گیری شاخص آلودگی هوا به گونه‌ای که برای گروه‌های حساس یا همه گروه‌ها ناسالم شود، به دلیل وجود ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرون در هوای تهران و تمام کلانشهرها است.»

تاکنون 3 سیاهه انتشار در سال‌های 1392 و 1396 توسط شهرداری تهران و فقط برای شهر تهران و در سال 1400 برای 8 کلانشهر ایران برای نخستین بار و بنا به درخواست سازمان حفاظت محیط زیست انجام شده است

کوتاه‌‌ترین زمان به‌روزرسانی دو تا سه سال است
تاکنون 3 سیاهه انتشار در سال‌های 1392 و 1396 توسط شهرداری تهران و فقط برای شهر تهران و در سال 1400 برای نخستین بار بنا به درخواست سازمان حفاظت محیط زیست برای 8 کلانشهر ایران انجام شده است. بعد از انتشار سیاهه سال 1400، نقدهایی به این سیاهه منتشر شد و مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارشی با عنوان «اظهارنظر کارشناسی درباره فهرست انتشار آلاینده‌های هوای کلانشهرهای کشور» درباره این سیاهه اظهارنظر کرد. رضا بیات و حمیدرضا تقوایی نجیب، نویسندگان این گزارش که در شهریور 1401 منتشر شده، نوشته‌اند: «چگونه با صرف هزینه بالا نتایجی به دست آمده است که می‌تواند با واقعیت فاصله زیادی داشته باشد؟ همچنین طی حدود چهار سال مطالعه و پژوهش بر روی سیاهه انتشار کلانشهر تهران، انجام کار دقیق برای دست یافتن به مقادیر انتشار درست‌تر در اولویت اول قرار نداشته و صرفاً به محاسبه انتشار با ضرایب انتشار موجود بسنده شده است.»
آنها در ادامه نوشته‌اند: «اگر گزارش منتشر شده توسط سازمان حفاظت محیط زیست، اولین مطالعه کشور در زمینه سیاهه انتشار آلاینده می‌بود، می‌شد با دیده اغماض به آن نگاه کرد و آن را سرآغازی برای یک پیشرفت بزرگ در نظر گرفت. اما این گزارش، سومین گزارش سیاهه انتشار آلاینده‌های کلانشهر تهران است که همانند دو گزارش پیشین که توسط شرکت کنترل کیفیت هوای تهران منتشر شد، در جلوی نتایج آن یک علامت سوال و یک علامت تعجب بزرگ وجود دارد و تاکنون صحت و سقم موارد ذکر شده در هیچکدام از این سیاهه‌های انتشار مورد بررسی قرار نگرفته است. وقتی در تمامی قسمت‌های یک پژوهش حساس و کاربردی از تخمین استفاده می‌کنیم نمی‌توان انتظار خروجی مناسب و نتایج دقیق داشت. استفاده از تخمین نیز در شرایطی می‌تواند راهگشا باشد که بین محدوده مورد مطالعه و تخمین‌ها تناسب نسبی رعایت شود و متناسب با محدوده مورد مطالعه تدقیق شود.»
این در حالی است که بهزاد اشجعی، عضو سابق کارگروه ملی آلودگی هوا به «پیام ما» می‌گوید که بر اساس قانون زمان دقیقی برای انتشار این سیاهه تعیین نشده اما مطالعه سیاهه انتشار با توجه به ماهیتش حداقل یک سال طول می‌کشد و به دست آوردن داده در این حوزه سختی‌های زیادی دارد: «با توجه به ماهیت مطالعات سیاهه انتشار، کوتا‌ه‌ترین زمان به‌روزرسانی دو تا سه سال است. از سویی در سیاهه جدیدی که قرار است منتشر شود نباید توقع تغییرات اصولی داشت چراکه نوشتن این سیاهه استانداردهایی دارد و ابداعی نیست اما آنچه نکته تعیین‌کننده ماجراست داده ورودی است.»
اشجعی همچنین می‌گوید داده‌های ورودی باید از بسترهای مختلف بررسی شوند: «برای مثال پایش خودروهای شهر هم بر اساس اطلاعاتی است که پلیس در اختیار می‌گذارد و هم اطلاعاتی که افراد حاضر در این تحقیق از منابع دیگر به آن دست می‌یابند. یا برای بررسی آلایندگی کارخانه‌ها و صنایع، از استانداردهای جهانی استفاده می‌شود اما استانداردی که در کشورهای دیگر وجود دارد با ایران متفاوت است و همین هم درصد خطا را در داده‌های ورودی بالا می‌برد.»
او از سوی دیگر می‌گوید برای نوشتن سیاهه انتشار آینده این انتظار وجود دارد که سیاهه پویایی داشته باشد و داده‌های ورودی با جدیت بیشتری بررسی شوند. نکته دیگری که اشجعی به آن اشاره می‌کند درباره اندازه انتشار ذرات معلق است. این کارشناس آلودگی هوا معتقد است نسبت دادن اندازه به ذرات معلق خیلی اصولی نیست. چراکه وقتی از منبعی منتشر و وارد جو می‌شود سایزش تغییر می‌کند و در واقع این سیاهه برای منابع انسان‌ساز است و ذرات معلقی که بزرگ است.