|پیام ما| شهرداری تهران که شست‌وشوی غیراصولی مجسمه فردوسی را در کارنامه داشته، حالا از برنامه مرمت و بهسازی این تندیس پس از 63 سال خبر داده است. تندیس فردوسی یکی از مهمترین المان‌های شهری تهران و از آثار ابوالحسن صدیقی، نقاش و مجسمه‌ساز مشهور ایرانی است که در فهرست آثار ملی هم جای گرفته اما تیر ماه امسال انتشار تصاویری معلوم کرد که سازمان زیباسازی شهرداری تهران نیمی از این مجسمه را شسته و آن را دو رنگ کرده است. این اتفاق اعتراضات بسیاری را به دنبال داشت و سرانجام معلوم شد که این سازمان حتی از وزارت میراث فرهنگی مجوز شست‌وشو و مرمت این اثر را دریافت نکرده بوده. در حالی که پس از سابقه طولانی گم‌ شدن مجسمه‌ها و آسیب به آنها، هر تغییری در تندیس‌ها و نمادهای شهری حساسیت‌برانگیز است و تفاوت فاحش رنگ تندیس هنوز اصلاح نشده، برنامه جدید سازمان زیباسازی بار دیگر توجه‌ها را به میدان فردوسی جلب کرده است.

ساخت مجسمه شاعر شاهنامه در سال 1337 به سفارش انجمن حفظ آثار و میراث ملی آغاز می‌شود و تا یک سال بعد ابوالحسن صدیقی، تندیس مشهور تهران را از سنگ مرمر کارارا می‌سازد؛ مجمسه‌ای از پیکر فردوسی به ارتفاع سه‌ متر که در کنار آن کودکی نشسته و تخت سنگ پایه آن از سبلان آورده شد. این تندیس در 17 خرداد 38 در میدان فردوسی نصب شد و بعدها جدا شدن سر تندیس در بحبوحه سال‌های انقلاب و مرمت آن در سال‌های بعد، در خاطره این میدان ثبت شد اما دو رنگ شدن تندیس اتفاق شگرف این سال‌ها بود که تیر ماه امسال بر همه معلوم شد و دعوا درباره آن بالا گرفت و به صحن شورای شهر هم رسید. با این همه سازمان زیباسازی شهر تهران خبر تازه‌ای داده و اعلام کرده که این بار «با بکارگیری همه ظرفیت‌های علمی و دانشگاهی تخصصی» برای مرمت مجسمه فردوسی برنامه‌ریزی کرده است.

محمدحسن خادم‌زاده: مرمت مجسمه‌ها در ایران چندان مورد توجه و پیگیری نبوده است و دلیل آن هم تعداد کم مجسمه‌ها در دوران معاصر به نسبت پیش از اسلام است‌‌. کمتر شدن مجسمه‌ها به دلیل مسائل اعتقادی بود و به همین دلیل در دوران مدرن شاهد وجود مجسمه‌های چندانی در کشور نبوده‌ایم. اما مشکل اصلی این نیست. مسئله ما نگاه حرفه‌ای به حفاظت و مرمت است

رضا صیادی، مدیرعامل این سازمان گفته است: «مجسمه فردوسی یکی از فاخرترین آثار هنری شهر تهران است که به دلیل اهمیت و ارزش معنوی آن در سطح ملی و بین‌المللی مورد توجه، رصد و بررسی مستمر سازمان زیباسازی به عنوان اولویت در حوزه نگهداشت برای بهسازی و مرمت قرار دارد. این مجسمه ارزشمند که از میراث فرهنگی شهر تهران شناخته می‌شود، در طول شش دهه گذشته با توجه به شرایط آب و هوایی، آلودگی هوا و برخی صدمه‌های محیطی با آسیب جدی مواجه شده که در مقابل، متاسفانه نسبت با نگهداشت اصولی، بهسازی و مرمت تخصصی آن اقدام موثری انجام نشده است.» به گفته او قرار است استادانی چون ایرج محمدی و طاهر شیخ الحکمایی پیگیر کار مرمت مجسمه فردوسی باشند.
مرمت بدون اجازه میراث فرهنگی ممکن نیست
مرتضی ادیب‌زاده، سرپرست اداره کل موزه‌ها و اموال منقول تاریخی و فرهنگی و معاون سابق میراث‌ فرهنگی استان تهران که پیش‌ از این اقدام شهرداری برای پاکسازی این مجسمه، بدون مجوز، غیراصولی و خلاف قوانین ناظر بر آثار ثبت ملی دانسته بود، حالا به «پیام ما» می‌گوید:‌ «این اثر بدون اجازه و حضور نیروهای مرمت وزارت میراث فرهنگی اجازه مرمت نخواهد داشت چرا که اثر ثبت ملی شده است.» مجسمه فردوسی به شماره ۱۴۴۴ به تاریخ ششم بهمن‌ماه سال ۱۳۹۸ در فهرست میراث ملی ایران به ثبت رسیده و دارای ضوابط حفاظتی است و بر این اساس هیچ ارگانی بدون دریافت مجوز از میراث فرهنگی، اجازه مرمت، ‌پاکسازی و یا هر اقدام دیگری را ندارد. ادیب‌زاده ادامه می‌دهد: «شهرداری حتما نامه‌ای برای میراث فرهنگی استان تهران، پژوهشکده مرمت و حفاظت آثار فرهنگی و یا اداره کل موزه‌ها ارسال خواهد کرد و بعد با حضور مرمتگران و کارشناسان این اداره کار شروع خواهد شد.» به گفته او مجسمه‌های شهری از نظر مواد و نوع ساخت تنوع زیادی دارند اما کمبودی از نظر علمی یا نیروی انسانی برای مرمت این اثر وجود ندارد. با این همه پیگیری‌های «پیام ما» برای پرس‌وجو درباره مجوز این مرمت از سوی مدیران میراث فرهنگی تهران بدون جواب می‌ماند.

مجسمه فردوسی به شماره ۱۴۴۴ به تاریخ ششم بهمن‌ماه سال ۱۳۹۸ در فهرست میراث ملی ایران به ثبت رسیده و دارای ضوابط حفاظتی است و بر این اساس هیچ ارگانی بدون دریافت مجوز از میراث فرهنگی، اجازه مرمت، ‌پاکسازی و یا هر اقدام دیگری را ندارد. ادیب‌زاده می‌گوید مجسمه‌های شهری از نظر مواد و نوع ساخت تنوع زیادی دارند اما کمبودی از نظر علمی یا نیروی انسانی برای مرمت تندیس میدان فردوسی وجود ندارد

ادیب‌زاده پیش از این با یادآوری تخریب مجسمه‌های میدان حر تهران از سوی شهرداری در سال گذشته، به ایسنا گفته است: «با توجه به آن تجربه و همچنین به سبب آسیب‌های خاص وارده ناشی از آلودگی شدید و نیز اهمیت این آثار، شهرداری باید این احتیاط را درباره مجسمه فردوسی لحاظ می‌کرد،‌ به ویژه آن‌که مراتب ثبت آثار ملی به استانداران ابلاغ می‌شود و لازم است مرمت مجسمه‌های شهری ثبت‌شده توسط متخصصان این امر و با نظارت کارشناسی صورت گیرد.» به گفته او مجسمه‌های شهری علاوه بر آسیب و آلودگی ناشی از محل قرار گرفتنشان در یک فضای عمومی، به مرور زمان به دلیل آلودگی دچار تغییرات در ظاهر خود می‌شوند. تاثیرات آب و هوا مانند آلودگی، ‌نوسانات دمایی، نفوذ رطوبت به بافت مجسمه‌ها منجر به ایجاد آسیب‌هایی در آنها خواهد شد. همچنین ممکن است فضولات پرندگان یا جوندگان نیز به مرور زمان، سطوح این مجسمه‌ها را دچار تغییر و تخریب کند. از سوی دیگر طبق توضیح او معاونت میراث فرهنگی استان تهران باید بررسی می‌کرد که چه آسیبی به مجسمه فردوسی وارد شده و در نهایت اعلام شد شست‌وشو نیمه‌کاره رها شده است.
مسئله‌ مرمت غیراصولی
مرمت مجسمه فردوسی، شاید یکی از مهم‌ترین مرمت‌های دهه‌های گذشته باشد. محمدحسن خادم‌زاده، استاد رشته مرمت به «پیام ما» می‌گوید که مرمت مجسمه‌ها در ایران چندان مورد توجه و پیگیری نبوده است و دلیل آن هم تعداد کم مجسمه‌ها در دوران معاصر به نسبت پیش از اسلام است‌‌: «کمتر شدن مجسمه‌ها به دلیل مسائل اعتقادی بود و به همین دلیل در دوران مدرن شاهد وجود مجسمه‌های چندانی در کشور نبوده‌ایم. اما مشکل اصلی این نیست. مسئله ما نگاه حرفه‌ای به حفاظت و مرمت است. وقتی با اصول غیرتخصصی در طول سالیان متمادی با این مسئله روبه‌رو شدند، فرقی نمی‌کند که ما با مرمت یک خانه روبه‌روییم یا مرمت یک مجسمه»، او می‌گوید در حفاظت، بخشی به نام آثار وابسته به معماری وجود دارد که شامل مواردی چون کاشی‌کاری‌ها، نقاشی‌های روی دیوار، مجسمه‌ها، کتیبه‌ها و …. می‌شود. «این آثار ممکن است از نظر حجمی کوچک‌تر باشند اما از نظر اهمیت فرقی میان آنها با سایر سازه‌ها وجود ندارد. به این ترتیب برای مرمت مجسمه فردوسی هم باید مرمت‌گرانی دقیق و درست انتخاب شوند و وزارتخانه میراث فرهنگی هم در این زمینه مسئولیت برعهده دارد. هرچند شهرداری در حال حاضر مسئول باشد اما آنچه مشخص است اهمیت نظارت میراث است. نظارتی که البته در سال‌های اخیر با انحراف از اصول مرمتی و حفاظتی پیش رفته است.»
به گفته خادم‌زاده که عضو شورای احیاء بافت‌ها و بناهای تاریخی استان یزد نیز است، یکی از وظایف وزارتخانه میراث فرهنگی این است که آموزش‌های لازم را به ارگان‌هایی چون شهرداری بدهد. چرا که شهرداری مسئول اداره و حفاظت از شهر است و با وجود افراد غیر متخصص و آموزش دیده نمی‌تواند حافظ تاریخ شهر باشد. او اضافه می‌کند: «فقط در چند شهر شاهد شهرداری بخش تاریخی بودیم که آن هم تسری پیدا نکرد و نتوانست قدرتمند شود.»
خادم‌زاده در نهایت می‌گوید در بسیاری از نقاط دنیا بر روی مرمت و حفاظت از مجسمه به صورت تخصصی کار شده است و در نتیجه از نظر علمی پیشرفت‌های زیادی رخ داده اما هنوز اینجا کسی به فکر استفاده از این پیشرفت‌ها نیست.