استادکاران چیره‌دست در کرانهٔ خلیج‌فارس ماه‌ها مشغول لنج‌سازی بودند. اهالی به آنان «گلاف» یا «جلاف» می‌گفتند که حاصل دستشان یکی از هنرصنعت‌های بومی منطقهٔ جنوب بود. لنج‌های فایبرگلاس که به میدان آمد، کم‌کم جای لنج‌های چوبی را گرفت و لنج‌سازان پیشکسوت را به گوشه‌ای راند.

خاستگاه گلافی

لنج، گونه‌ای از کشتی کوچک یا قایق بزرگ باری و مسافری است که در خلیج‌فارس و دریای عمان و اقیانوس هند دیده می‌شود. لنج‌ها برپایهٔ قایق‌های بادبانی رایج در خلیج‌فارس ساخته می‌شود، با این تفاوت که به‌جای بادبان با موتور حرکت می‌کنند و عرشهٔ باز یا نیمه‌باز دارد. هنوز هم در بوشهر تک و توک استادکارانی هستند که از هنر آبا و اجدادی‌شان دست نکشیده‌ و در ساحل دریا مشغول کارند؛ کاری بیشتر از جنس تعمیر و فتیله‌کوبی (آب‌بندی) لنج‌‌های قدیمی و نه ساخت لنج جدید. در بوشهر لنج‌های چوبی به‌عنوان ناوگان سنتی که بیشتر برای باربری و حمل‌ونقل کالا مورد استفاده قرار می‌گیرند، فعالیت دارند.

بوشهر بیشترین مرز دریایی کشور را که شامل ۹۰۰ کیلومتر می‌شود، دارد و برای همین فرصت دریانوردی، لنج‌سازان یا گلافان زیادی در این منطقه به این هنر رو آوردند و گلافی قدیمی‌ترین هنر صنعت بوشهر، بندر ریگ، بندر گناوه، جزیرهٔ شیف و برخی بنادر دیگر خلیج‌فارس بود. لنج‌سازی یکی از صنایع بومی مردمان خلیج فارس است. از دههٔ ۱۹۵۰ میلادی موتور بنزینی یا دیزل برای پیش راندن لنج‌ها به‌کار رفت و امروز بیشتر لنج‌ها موتور دارند. لنج در فارسی از واژهٔ انگلیسی Launch گرفته شده، که خود آن نیز از واژهٔ اسپانیایی Lancha آمده است. در سواحل شرقی آفریقا به آن «دهو» می‌گویند. در جنوب کشور به افرادی که در کار ساخت لنج هستند، جلاف یا گلاف گفته می‌شود.

قدمت گلافی

بندر بوشهر در دورهٔ افشاریان به‌عنوان مرکز تجاری دریایی ایران رونق بسیاری داشت. اهالی هم برای دادوستد دست‌به‌کار شدند و هنر و دانش خود را برای ساخت لنج‌های چوبی به‌کار گرفتند. برای همین هم قدمت این هنر به دوران افشاریه (حدود ۳۰۰ سال پیش) نسبت داده می‌شود. از لنج بیشتر برای صیادی، حمل‌ونقل کالا برای واردات و صادرات و سیروسفر استفاده می‌شود.

فوت‌وفن لنج‌سازی

مصالح اولیهٔ گلافی یا لنج و قایق‌سازی، چوب‌های مقاوم در مقابل رطوبت با چربی خاصی است که بیشتر برای اسکلت و تخته‌های مرغوب هندی به‌نام (سای) برای بدنهٔ شناور مورد استفاده قرار می‌گیرد. استفاده از تخته‌های هندی این روزها قیمت بالایی دارد که برای لنج‌سازان به‌صرفه نیست. قدیم‌ترها جنس لنج‌های قدیمی از چوب‌های جنگلی مقاوم به رطوبت، تنهٔ درختان محلی مانند کرت، کهور، کنار، تنهٔ درختان غیرمحلی مانند توت و چنار بود. گفته می‌شود برای ساختن یک لنج، پنج یا شش مرد ماهر باید حدود دو سال تلاش کنند، اما لنج‌های فایبرگلاس امروزی زودتر ساخته می‌شود و ارزان هم هست.

آخرین بازمانده

آمار نشان می‌دهد در سال ۱۳۸۰، در هرمزگان ۳۲ کارگاه لنج‌سازی فعالیت داشت که حالا تعدادشان از سه کارگاه بیشتر نمی‌شود. در حال حاضر همچنان لنج‌های چوبی در روستای گوران قشم ساخته می‌شود و بسیاری از آنها را آخرین بازماندگان از لنج‌های چوبی می‌دانند. لنج‌های چوبی قابل‌تعمیر هستند، اما نمونه‌های فایبرگلاسی معمولاً تعمیر نمی‌شود. بسیاری از لنج‌دارها می‌گویند که میوه‌ها و محصولات کشاورزی در شناور‌های فایبرگلاسی زودتر فاسد می‌شوند، اما در لنج‌های چوبی برای مدت بیشتری سالم می‌ماند. با‌وجود‌ این مزایا، باز هم هنر لنج‌سازی رمقی برای زنده ماندن ندارد.