حکمرانی آب در فرهنگ و تمدن ایران و سرزمین‌های همجوار، میراث آبی و نقش آن در توسعهٔ پایدار، کاریز (قنات) و نقش آن در توسعهٔ جوامع از گذشته تا حال، آب و نقش آن در فرهنگ و تمدن ایران و سرزمین‌های همجوار، آب، کشاورزی، سیاست، اقتصاد و تجارت در ایران و سرزمین‌های همجوار، دانش بومی و نقش آن در مهار، استحصال، ذخیره و توزیع آب، آب و دین، فرهنگ شفاهی و میراث ناملموس (‌اسطوره، نمادها و آیین‌ها و…) و چالش‌های آب و میراث در خطر محورهای این همایش بود که به‌گفتهٔ دبیر علمی همایش و معاون پژوهشی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری ۴۷ مقاله در آن دریافت شد. آن‌طورکه «ذات‌الله نیکزاد» اعلام کرده است این مقالات در محورهای «مدیریت منابع آب در حوزه‌های گوناگون تاریخی»، «مباحث فنی آب، اصول هیدرولیکی، سازهٔ آب»، «نقش منابع آبی در شکل‌گیری و توسعهٔ استقرارهای زیستی»، «مردم‌شناسی آب و دانش بومی آب»، «اسناد مرتبط با آب»، «نمادهای و نشانه‌های آب»، «مصادیق و نمونه‌های قنوات و سازه‌های آبی» بودند.

حکمرانی آب، مسئلهٔ روز

«محمد اسماعیل اسماعیلی جلودار»، رئیس انجمن علمی باستان‌شناسی ایران و عضو هیئت‌علمی دانشگاه تهران، در این همایش با بیان اینکه آب و حکمرانی آن از مباحث مهم کشور است و این روزها چالش‌های بسیاری دارد، گفت یکی از بخش‌های حکمرانی مشارکت بین سمن‌های مردم‌نهاد و حکومت است که در این باره نمونه‌های زیادی داریم. قنات «بلده» یکی از همین نمونه‌هاست که به الگوهای حکمرانی آب تبدیل شده و مردم سهامدار آن هستند و بدون دخالت دولت مدیریت می‌شود.

تجدیدنظر در مدیریت آب

مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی اصفهان نیز با مثبت ارزیابی کردن اجرای همایش‌ها در شهرستان‌های تاریخی، از روند مدیریت آب در طی سال‌های اخیر انتقاد کرد و گفت: «متأسفانه در این سال‌ها منابع آب را مدیریت نکرده‌ایم، درحالی‌که تاریخ نشان داده آب نه‌تنها مایهٔ حیات بلکه سبب ایجاد تمدن‌هاست، به‌نحوی‌که بشر همواره در کنار آب سکنی گزیده است. گذشتگان با مدیریت منابع آب در مناطق خشک و بیابانی نیز آب را هدایت و از آن استفاده می‌کردند، اما امروزه منابع آب تنها هدر می‌رود.»

«امیر کرم‌زاده» افزود: «نتایج علمی چنین همایش‌هایی باید به دست مسئولان اجرایی برسد، به‌نحوی‌که در مدیریت تجدیدنظر کنیم و منابع آبی را طوری حفظ و استفاده کنیم که برای آیندگان نیز باقی بماند.»

شناخت تجارت تاریخی

رئیس پژوهشکدهٔ باستان‌شناسی نیز گفت: «مسئلهٔ آب که به‌عنوان نقطهٔ محوری این همایش انتخاب شده است و همکاران ما در این دو روز به بررسی جنبه‌های آن پرداخته‌اند، از نگاه باستان‌شناسی و مردم‌شناسی مسئلهٔ مهم و حیاتی در زندگی بشر بوده و است.»

«سجاد علی‌بیگی» افزود: «ایران به‌عنوان کشوری نسبتاً خشک و کم‌آب همچون بخش عمده‌ای از غرب آسیا در هزاره‌ها با کم‌آبی دست‌وپنجه نرم کرده است و نگرانی‌های کمبود آب دریچه‌ای تازه بر مردمان این منطقه گشوده است و احتمالاً همین کمبود آب باعث شده شروع آبیاری کشاورزی در غرب آسیا به هزارهٔ پنجم و چهارم پیش از میلاد برگردد.»

رئیس پژوهشکدهٔ باستان‌شناسی گفت: «مدیریت منابع آب تا آنجا مهم است که برخی از پژوهشگران آن را بستری برای انسجام گروه‌های اجتماعی و زمینه‌های شکل‌گیری حکومت‌های اولیه دانسته‌اند. علاوه‌بر تلاش‌های مردمان سختکوش این سرزمین برای مدیریت منابع آبی اقداماتی نیز توسط شاهان، خوانین و حاکمان باستانی در این حوزه انجام شده که قابل ذکر است.»

«حسین یزدانمهر»، رئیس ادارهٔ میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری شهرستان نطنز، نیز هدف از برگزاری این همایش را شناخت تجارب تاریخی در حوزهٔ مدیریت و حکمرانی آب برپایهٔ شواهد ملموس باستان‌شناسی و تبیین نقش آب در پویایی اجتماعی و اقتصادی جوامع گذشته و حصول راهکارهایی برای حل چالش امروز و آیندهٔ آب دانست و گفت:‌ «برگزاری این همایش می‌تواند ضمن پژوهش و مطالعهٔ نخبگان متخصص در این امر با شناسایی سازه‌های آبی اعم از آسیاب‌ها، قنوات و حمام‌های تاریخی موجب مرمت و بازسازی این سازه‌های قدیمی باشد.»

دلیل اهمیت قنات ایرانی

چرا قنات ایرانی آنقدر مهم است که یونسکو رشته‌‌قنات‌های ایرانی را به ثبت جهانی برساند و این سازه در نشست‌های آینده‌پژوهی یا در همایش «آب و حکمرانی آب در فرهنگ و تمدن ایران و سرزمین‌های همجوار» به‌صورت ویژه مورد توجه قرار گیرد؟ پاسخ این سؤال را شاید بتوان در مقالهٔ «نقش و اهمیت آب (قنات) در توسعهٔ پایدار روستایی» پیدا کرد که «محمد اکبرپور»، استادیار گروه جغرافیا، دانشکدهٔ ادبیات وعلوم انسانی دانشگاه رازی، و «مهسا شهبازی»، دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی گروه جغرافیای دانشگاه رازی، به آن پرداخته‌اند. آنها در این مقاله نوشته‌اند «بخش اعظم سرزمین ایران در منطقهٔ خشک و نیمه‌خشک و در محدودهٔ کمربند بیابانی دنیا قرار گرفته است. بر این اساس، خشکی و کم‌آبی از ویژگی‌های ذاتی فلات مرکزی ایران است و دسترسی به منابع آب پایدار، مهمترین چالش ساکنان این ناحیه بوده. آنچه امروزه توسعهٔ پایدار می‌نامند، در ساختار و سیستم قنات به‌خوبی رعایت شده و بر همین اساس، قنات بیش از سه هزار سال کارآمد بوده است.»

پروندهٔ ثبت جهانی قنات‌های ایرانی نیز با ذکر توضیحی دربارهٔ اینکه «قنات ایرانی یک دادوستد فرهنگی و طبیعی میان انسان و طبیعت، یک شاهکار مهندسی و درعین‌حال نظامی برای مشارکت و همسویی جوامع محلی برای دستیابی به الگوهای اقتصادی و توسعهٔ پایدار است که علاوه‌بر حفظ امنیت غذایی، چشم‌اندازهای برجسته‌ای از لحاظ دانش بومی و گونا‌گونی زیستی را دربر دارد.»

به‌نظر می‌رسد قنات‌ها بیش از هر چیز دیگر نشان می‌دهند که کهن‌ترین الگوی توسعه در جهان، الگوی توسعهٔ پایدار است و این امر، مثل بسیاری از مظاهر تمدنی دیگر، برای اولین‌بار در ایران اتفاق افتاده است.

مهندسی مدیریت آب در کالبد قنات موجب شده است ایران، مدل کهن‌ترین مهندسی مدیریت آب در جهان باشد. در تحلیل اندیشمندان غربی از جامعهٔ ایران، آب جایگاه ویژه‌ای دارد به‌گونه‌ای‌که «کارل مارکس» به‌ناچار و با توجه به اهمیت آب در زندگی مردم ایران، مفهوم «شیوهٔ تولید آسیایی» را خلق می‌کند و با تعریف و توضیح مفهوم «استبداد شرقی» برحسب نحوه و میزان تسلط بر آب به تحلیل نوع نظام سیاسی حاکم بر منطقه می‌پردازد. به‌عبارت دیگر، در دورانی که مارکس به‌دلیل اهمیت «زمین» آن را فئودالیته می‌نامد، در ایران «آب» بیشتر از زمین  مهم است و قنات نماد آبادی و میراب حاکم بر جریان زندگی است.