دیپلماسی آب موضوعی است که با رگ‌های آبی کشور ما پیوند خورده است. در مرز شرقی، هیرمند میان ایران و افغانستان؛ در غرب، هورالعظیم میان ایران و عراق؛ و در شمال، رود ارس میان ترکیه، ارمنستان، آذربایجان و ایران، همگی نیازمند مدیریت و همکاری فرامرزی هستند. با این حال، همین منابع مشترک، زمینه‌ساز مناقشات آبی نیز شده‌اند. برای نمونه، درباره هیرمند، ایران بارها نسبت به رعایت‌نشدن حقابه خود از سوی افغانستان اعتراض کرده است. همچنین خشکی و آتش‌سوزی در بخش عراقی هورالعظیم (هورالهویزه) دود ناشی از آن را به مناطق مسکونی خوزستان می‌رساند و آلودگی‌های بالادست ارس نیز در نهایت بر منابع آبی کشور اثر می‌گذارد. به همین دلیل، دیپلماسی آب موضوعی حیاتی برای ایران به شمار می‌رود.

دیپلماسی آب در دوران جنگ

با آغاز جنگ، این نگرانی وجود داشت که روند گفت‌وگوها برای حل مسائل آبی متوقف شود. اما «آرمان خورسند»، رئیس مرکز امور بین‌الملل و کنوانسیون‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست، از ادامه این روند به «پیام ما» می‌گوید: «درباره هیرمند، پیگیری‌ها و رایزنی‌های زیادی برای هدایت آب به سمت هامون و جلوگیری از هدررفت آن در شوره‌زار گودزره انجام شده است. البته تأمین صددرصدی اتفاق نیفتاده، اما نسبت به سال‌های گذشته وضعیت بهتر است. بارش‌های مناسب نیز در این موضوع بی‌تأثیر نبوده است.»
به گفته او، مذاکرات درباره هورالعظیم نیز با وجود مستقر نبودن دولت عراق ادامه داشته است: «به‌طور طبیعی این مسئله شرایط را تا حدی بی‌ثبات کرد و بر ارتباطات تأثیر گذاشت. اما وضعیت در دو سوی مرز نسبت به گذشته بهتر شده و رایزنی‌ها ادامه داشته است. درواقع، بخش ایرانی هور مشکل خاصی ندارد و در تابستان رطوبت خود را حفظ می‌کند. اما بخش عراقی به‌دلیل خشکی گسترده، دچار آتش‌سوزی شده و دود آن بخش ایرانی را تحت‌تأثیر قرار داده و مشکلاتی برای ساکنان استان خوزستان ایجاد می‌کند. با همکاری وزارت امور خارجه و معاونت تخصصی محیط‌زیست با طرف عراقی در ارتباط هستیم تا در تابستان پیش‌رو، هور در بخش عراقی نیز رطوبت خود را حفظ کند و دیگر شاهد آتش‌سوزی نباشیم.»

خورسند درباره ارس می‌گوید: «در ارس، موضوع آلودگی‌ها مطرح است و ارتباطات در این زمینه با طرف‌های آذربایجانی، ارمنستانی و ترکیه‌ای ادامه دارد. کمیته‌های تخصصی با حساسیت زیادی وظایف خود را انجام می‌دهند و مستندات مربوط به منشأ آلودگی را ردوبدل می‌کنند. هر شاخص آلودگی با دقت بررسی می‌شود تا منشأ آن مشخص شود. اگر منشأ آلودگی فرامرزی باشد، تلاش می‌شود برای رفع آن سریع‌تر اقدام شود.»

او درباره مشخص شدن منشأ این آلودگی‌ها توضیح می‌دهد: «فرضیه‌های متعددی در این زمینه وجود دارد. این موضوع برای طرف‌های ارمنستانی و آذربایجانی نیز اهمیت زیادی دارد. هرکدام تلاش می‌کنند طرف دیگر را مسئول آلودگی معرفی کنند. البته صنایع و آلاینده‌های دو طرف متفاوت است و باید مشخص شود آلودگی از چه نوعی است و به کدام‌یک از صنایع دو طرف مربوط می‌شود. مجموعه دیپلماسی وزارت امور خارجه، وزارت نیرو و مجموعه تخصصی سازمان محیط‌زیست این موضوع را دنبال می‌کنند.»

او درباره اثرات جنگ بر دیپلماسی آب می‌گوید: «جنگ این فرایندها را به‌طور مستقیم تحت‌تأثیر قرار نداد، اما تنش نظامی سایه خود را بر همه مسائل می‌اندازد. برای نمونه، نمونه‌برداری، رفت‌وآمد و ملاقات کارشناسان با یکدیگر دشوارتر می‌شود، اما مشکل دیگری ایجاد نشده است.»

دیپلماسی آب ما ناموفق بوده است

«یوسف خلج امیرحسینی»، مدیر مرکز پژوهشی آب و محیط‌زیست کوثر، معتقد است ایران تاکنون در زمینه منابع آبی مشترک دیپلماسی موفقی نداشته و رودخانه‌های مرزی نیز شاهد این وضعیت هستند. او به «پیام ما» می‌گوید: «شرایط سیستان و هورالعظیم خود گواه عملکرد نامناسب در زمینه دیپلماسی آب‌های مشترک است. به نظر من، مهم‌ترین دلیل این وضعیت، در اولویت نبودن آب در برنامه‌های دولت است. همچنین به‌واسطه مسائل خاص کشور، ما منزوی شده‌ایم و به همین دلیل نتوانسته‌ایم در دیپلماسی نیز عملکرد مناسبی داشته باشیم.»

به گفته او، علاوه بر تحریم‌ها و جایگاه خاص کشور در صحنه بین‌المللی، بخشی از این مسئله به سوءمدیریت بازمی‌گردد: «در هر حال، مدیران باید با توجه به شرایط کشور، تدابیر لازم را می‌اندیشیدند؛ زیرا از وضعیت خاص کشور آگاه بودند. اما اکنون همین موضوع باعث شده است در زمینه دیپلماسی آب با چالش مواجه شویم.»

او از هشدارهای پیشین درباره وضعیت منابع آبی مشترک می‌گوید: «ما درباره افغانستان و سدهای آن‌ها هشدار داده بودیم و پیش‌بینی می‌کردیم اگر این روند ادامه پیدا کند، سیستان خشک خواهد شد. راهکار اصلی در اینجا دیپلماسی بود، اما به‌واسطه تحریم‌ها، اولویت تصمیم‌گیران در روابط با افغانستان موضوعاتی غیر از آب بود. شاید آب حتی در میان ۱۰ اولویت نخست تصمیم‌گیران نیز نباشد. البته احتمالاً خود تصمیم‌گیران نیز برای این مسئله توجیهات موجهی دارند.»

خلج درباره تأثیر جنگ بر دیپلماسی آب می‌گوید: «در هر حال، طبیعی است که جنگ باعث شود اولویت آب کمرنگ‌تر از گذشته شود. برای مثال، اگر قرار باشد بودجه‌ای اختصاص پیدا کند، به‌دلیل شرایط جنگی ممکن است این منابع به سمت موضوعات دیگر هدایت شود و این امر در شرایط ناآرامی قابل درک است؛ زیرا در چنین شرایطی، نگرانی اصلی دولت، درگیری نظامی و چگونگی مدیریت آن است.»

ناهماهنگی بین‌بخشی؛ درد بی‌درمان تصمیم‌های مدیریتی

این کارشناس منابع آب معتقد است تصمیم‌گیری‌ها و طرح‌ها پراکنده‌اند و هر بخش مانند جزیره‌ای جداگانه عمل می‌کند: «تا زمانی که متمرکز نباشیم، سیستم نمی‌تواند درباره یک موضوع تصمیمی واحد بگیرد و مشکلات به قوت خود باقی می‌مانند. پس از جنگ نیز اگر با همین رویه پیش برویم، وضعیت آب بدتر خواهد شد. از آنجا که آب اولویت مسئولان نیست، دیپلماسی آب نیز در اولویت قرار نمی‌گیرد.»

او برای توضیح ناهماهنگی بین‌بخشی مثالی می‌زند: «برای مثال، در بحران آب تهران، برای حل چالش آب شرب، وزارت نیرو طرح مسدودکردن چاه‌های آب کشاورزی را ارائه می‌دهد. از سوی دیگر، وزارت جهاد کشاورزی می‌گوید با بستن چاه‌های کشاورزی، معیشت مردم و کشاورزان آسیب می‌بیند. در این شرایط، وزارت نیرو دیدگاه خود را مطرح می‌کند و وزارت جهاد کشاورزی نیز دیدگاه خود را دارد. در واقع، این نوع نگاه، یک‌بعدی است.»

این کارشناس همچنین به بی‌برنامگی در استفاده از منابع آب اشاره می‌کند: «شهرداری حدود ۵۰۰ چاه دارد و حجم قابل‌توجهی از آب زیرزمینی تهران از این طریق برداشت می‌شود. اگر این آب مدیریت شود، بخشی از نیاز آب شرب تأمین می‌شود و بخشی از بحران آب و حتی فرونشست نیز بهبود پیدا می‌کند.»

او ادامه می‌دهد: «اما چون گفت‌وگو بلد نیستیم و تحمل شنیدن دیدگاه دیگران را نداریم، در حالی که این موضوع نخستین گام اساسی در دیپلماسی است، نمی‌توانیم پشت یک میز بنشینیم و وظایف را مشخص کنیم. در اینجا هیچ‌کس دیگری را قبول ندارد. تا زمانی که یک نهاد بالادستی قدرتمند وجود نداشته باشد که به گفت‌وگو اعتقاد داشته باشد و از نفوذ کافی برخوردار باشد، شرایط به همین شکل باقی می‌ماند. مسئولان باید بتوانند حرف یکدیگر را بشنوند، دیدگاه‌های منطقی را بپذیرند، بر اساس آن طرحی جامع ارائه دهند و به اجرای آن متعهد باشند؛ در حالی که اکنون هرکس بیشتر به دنبال منافع خود است.»

به گفته او، اکنون تنها بودجه به طرح‌ها اختصاص پیدا می‌کند و پس از آن مشخص نیست این طرح‌ها چه نتایجی داشته‌اند. «طرح‌ها و بودجه‌های زیادی صرف شده، اما مشخص نیست برای مثال طرح تعادل‌بخشی، مسدودکردن چاه‌های غیرمجاز یا کنترل مصرف آب در چاه‌های کشاورزی، تا چه اندازه به بهبود شرایط کمک کرده است.»

دیپلماسی آب به حاشیه رفته است

«معصومه اشتیاقی»، پژوهشگر اجتماعی حوزه آب، به «پیام ما» می‌گوید: «در دوره جنگ، به‌دلیل شرایط بحرانی و امنیتی کشور، بسیاری از مسائل به حاشیه رفتند. البته پس از حمله به آب‌شیرین‌کن قشم، موضوع آب دوباره مطرح شد. جنگ در آن مقطع، آب را نیز هدف قرار داده بود. با این حال، این موضوع ادامه پیدا نکرد و پس از آن، آب دوباره به حاشیه دیگر موضوعات دیپلماسی رفت. البته اینکه در سطح رسمی و غیررسمی چه گفت‌وگوهایی درباره آب در جریان بوده، اساساً مشخص نیست.»

او درباره گفت‌وگوهای میان ایران و افغانستان می‌گوید: «خبرهایی درباره چنین گفت‌وگوهایی منتشر شد، اما در سطح گسترده‌تر، خبر مهمی درباره دیگر کشورهای همسایه مانند عراق، ترکیه و آذربایجان وجود نداشته است. البته ممکن است اقداماتی انجام شده باشد، اما رسانه‌ای نشده باشد.»

این پژوهشگر درباره تأثیر جنگ بر دیپلماسی توضیح می‌دهد: «زمانی که شرایط جنگی می‌شود، دیپلماسی ظرفیت خود را برای رسیدن به صلح نشان می‌دهد. در موضوع آب نیز همین‌گونه است. اما در جنگ اخیر، دیپلماسی بیشتر در سطح کلان اتفاق افتاد و نه در جزئیاتی مانند آب. البته درباره امنیت غذایی صحبت‌های زیادی مطرح شد. وزارت نیرو نیز بیشتر بر موضوع برق تمرکز داشت، زیرا چندین‌بار زیرساخت‌های این حوزه هدف حمله قرار گرفت.»

او ادامه می‌دهد: «به‌دلیل شرایط جنگی، تمرکز چندانی بر جزئیات وجود نداشت. البته سازمان حفاظت محیط‌زیست نامه‌ای درباره آثار جنگ بر ایران به سازمان ملل ارسال کرده است. همچنین حمله به پتروشیمی‌ها و آلودگی‌هایی که بر خاک و به تبع آن بر منابع آب زیرزمینی اثر گذاشته، از موضوعات این مکاتبات بوده است. این مطالبه‌ها مطرح شده‌اند، اما در آنها اشاره‌ای جدی به آب نشده است.»

دیپلماسی غیررسمی در ایران ضعیف است

اشتیاقی معتقد است سطح غیررسمی، یعنی سطح دوم دیپلماسی، در ایران هنوز نیازمند تقویت است. او می‌گوید: «سطح غیررسمی به این معناست که نهادهای علمی نیز در این فرایند درگیر شوند. انجمن دیپلماسی آب اخیراً با دانشگاه و پژوهشگاه زابل تفاهم‌نامه‌ای امضا کرده است تا شعبه‌ای از این انجمن در زابل راه‌اندازی شود. زیرا وضعیت آب در این منطقه به‌دلیل سیاست‌های افغانستان رو به وخامت گذاشته است. هدف این اقدام، انتقال گفتمان دیپلماسی از مرکز به جوامع محلی است تا آنها نیز بتوانند درباره این موضوع گفت‌وگو کنند.»

به گفته اشتیاقی، در مناطقی که مسئله آب‌های فرامرزی و مشترک وجود دارد، چه آذربایجان، چه خوزستان و چه سیستان، باید دیپلماسی آب قدرتمندی شکل بگیرد. «این دیپلماسی باید هم نهادهای محلی را درگیر کند و هم امکان چانه‌زنی و گفت‌وگو را افزایش دهد. البته این مسیر به‌تدریج در حال پیشرفت است و این سازوکار در حال شکل‌گیری است. انجمن‌های علمی نیز در این میان نقش تسهیل‌گر دارند تا نهادهای دولتی را به تمرکز بیشتر بر دیپلماسی ترغیب کنند.»

او به نبود رشته‌ای مانند دیپلماسی آب در نظام آموزشی کشور انتقاد می‌کند و می‌گوید: «بر اساس تفاهم‌نامه‌ای که با دانشگاه زابل امضا شده است، قرار است رشته دیپلماسی آب در این دانشگاه راه‌اندازی شود. این موضوع به‌دلیل اهمیت مسئله آب در زابل و سیستان مطرح شده است. ضرورت این اقدام از طریق انجمن دیپلماسی آب و دانشگاه به مسئولان مربوط منتقل شده است.»

او معتقد است در سطح دانشی و گفتمانی، مسیری رو به جلو در حال شکل‌گیری است. «امیدواریم هرچه سریع‌تر به شرایط باثباتی برسیم تا امکان پیشبرد چنین پروژه‌هایی فراهم شود و این اقدامات بتوانند اثرگذاری خود را در عرصه عمل نشان دهند.»

به گفته اشتیاقی، مسئله آب هر روز بیشتر به‌عنوان یک مطالبه عمومی مطرح می‌شود. «به همین دلیل، مهم است که در سطح دیپلماسی نیز چنین گفت‌وگوهایی داشته باشیم و امکان چانه‌زنی خود را افزایش دهیم؛ زیرا ایران چندین رودخانه و تالاب مشترک با کشورهای دیگر دارد. مسئله آب با گردوغبار نیز ارتباط دارد و این موضوع می‌تواند به بیماری‌های ریوی دامن بزند. در واقع، این مسائل به‌صورت زنجیروار به یکدیگر مرتبط هستند. بنابراین، در درجه نخست باید موضوع دیپلماسی آب در کشور و دانشگاه‌های مادر مورد توجه قرار گیرد.»

او ابراز امیدواری می‌کند وزارت علوم رشته‌ای با عنوان دیپلماسی آب ایجاد کند و بورس‌هایی برای آن در نظر بگیرد تا دانشجویان به این حوزه جذب شوند. «هدف این است که در آینده بتوانیم دیپلمات‌های آب داشته باشیم؛ افرادی که بتوانند با پشتوانه کارشناسی، این حوزه را تقویت کنند.»