نگین شریفی

بسیاری از ما روز خود را با قهوه شروع می‌کنیم یا در طول روز حداقل یک فنجان از آن را برای انرژی‌گرفتن می‌نوشیم. اما آیا تابه‌حال به این فکر کرده‌ایم که هر فنجان قهوه‌ای که می‌نوشیم از کجا آمده و چه اثراتی بر محیط‌زیست آن منطقه گذاشته است؟ برای مثال، آیا باعث ازدست‌رفتن غنی‌ترین زیستگاه‌های استوایی شده است؟ یا چقدر از آب‌وهوا را آلوده کرده است؟ حتی مهم‌تر از آن، کشاورزان و تولیدکنندگان اولیه قهوه در چه شرایطی به تولید می‌پردازند؟ شاید ما قهوه را فقط یک نوشیدنی انرژی‌زا ببینیم، اما داستان پشت آن مسائل مختلفی را روایت می‌کند.

چندسالی است که در ایران پساب به کالایی قابل خریدوفروش تبدیل شده است و فاضلاب‌های شهری به صنعت و کشاورزی فروخته می‌شوند و حتی پای آن به بورس انرژی باز شده است. با اینکه این کار برای کاهش فشار بر آبخوان‌ها توصیه می‌شود و نمونه‌های آن در کشورهای توسعه‌یافته وجود دارد، پژوهشگران برای انجام آن ضوابطی در نظر دارند تا استفاده از پساب در صنعت و کشاورزی، که برای حفاظت از منابع آبی صورت گرفته است، به ضد خود و عامل تخلیه هرچه بیشتر آبخوان‌ها تبدیل نشود.

توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر معمولاً نشانه پیشرفت، توسعه و رفاه بیشتر تلقی می‌شود؛ اما این نگاه یک‌سویه همه ابعاد ماجرا را نمی‌بیند. تولید برق خورشیدی و بادی به زمین نیاز دارد و گاهی همین زمین‌ها محل کار و تأمین معاش چندین خانوارند. از دست رفتن این زمین‌ها، اگر با جبران و جایگزینی مناسبی همراه نباشد، معیشت مردم را به خطر می‌اندازد. از سوی دیگر، هویت بسیاری از روستاییان با سرسبزی، آرامش و کشاورزی گره خورده است و استقرار پروژه‌های تجدیدپذیر در دل این فضا می‌تواند آن را متزلزل کند. به همین دلیل، سال‌هاست گروهی از مردم جوامع محلی در نقاط مختلف جهان در برابر اجرای چنین پروژه‌هایی ایستاده‌اند و خواستار رعایت حقوق خود شده‌اند.

مفهوم هتل‌های سبز سال‌هاست که در سراسر جهان شناخته شده است. هتل‌هایی که نه‌تنها منبع انرژی آن‌ها پاک است، بلکه مجموعه‌ای از شاخص‌های فنی، مانند استفاده بهینه از آب و بازچرخانی آن و میزان تولید کربن، و شاخص‌های اجتماعی، مانند آموزش و مشارکت مسافران برای سبز ماندن هتل را رعایت می‌کنند. به‌تازگی این موضوع در ایران نیز مورد توجه قرار گرفته است. طرح‌های «نشان هتل سبز» و «برق سبز گردشگری» در همین راستا آغاز شده‌اند و می‌کوشند اثرات محیط‌زیستی گردشگری را کاهش دهند.

خط انتقال آب خلیج فارس به مرکز ایران به سمت رفسنجان انشعاب گرفته است. نماینده مردم این شهر در مجلس می‌گوید هدف، تأمین آب شرب است. اداره‌کل محیط‌زیست استان کرمان هم می‌گوید با وجود مجوز کلی پروژه انتقال آب از خلیج فارس، دیگر نیازی به مجوز جداگانه برای این پروژه جدید نیست. اما به گفته عضو شورای عالی محیط‌زیست، این خط لوله ۱۴کیلومتری باید پیوست محیط‌زیستی داشته باشد. در همین حال، دبیر شبکه تشکل‌های مردم‌نهاد محیط‌زیست و منابع‌طبیعی کشور طرح ارزیابی پروژه اصلی را قابل اعتماد نمی‌داند و به «پیام ما» می‌گوید: «قرار نبوده هیچ انشعابی از این خط لوله به شهرهای اطراف برود.»

«کاپ ۷» در حالی با سه سال تأخیر در تهران برگزار می‌شود که حالا دریای خزر، بزرگ‌ترین دریاچه جهان که پنج کشور پهناور آن را احاطه کرده‌اند، با چالش‌های متعددی روبه‌رو شده است؛ چالش‌هایی که هر یک به‌تنهایی می‌تواند نفس‌های این پهنه آبی را بند بیاورد و نه‌تنها برای کشورهای همسایه خود، که برای اکوسیستم جهانی، آسیبی غیرقابل‌جبران ایجاد کند. کاهش تراز آب دریا، به‌خطر افتادن زیستگاه‌های وابسته به آن، آلودگی‌های مختلف، مرگ‌ومیر زیستمندان و البته تغییر اقلیم، جزو چالش‌هایی است که دریای کاسپین با آن روبه‌روست. مدیرکل دفتر حفاظت از زیست‌بوم‌ها و سواحل دریایی «سازمان حفاظت محیط‌زیست» به «پیام ما» می‌گوید کاهش تراز آب می‌تواند در سال‌های آینده بخش بزرگی از زیستگاه‌های ساحلی دریای خزر را دستخوش تغییر کند.

فعالان حوزه انرژی‌های تجدیدپذیر معتقدند روی کاغذ می‌توان هدف‌گذاری‌هایی آرمان‌گرایانه برای تولید برق پاک داشت، اما واقعیت چیز دیگری را نشان می‌دهد

محدوده زیست گونه‌های جانوری در ایران در حال تغییر است. با تغییر اقلیم، برخی پستانداران زودتر به ارتفاعات می‌روند، شماری از پرندگان و خزندگان زیستگاه مناسب خود را از دست می‌دهند و بسیاری از دوزیستان، با کاهش زیستگاه مناسب، به مناطق مرتفع‌تر عقب‌نشینی می‌کنند. هم‌زمان، پژوهش‌های جهانی هشدار می‌دهند که گونه‌ها در دهه‌های آینده با مجموعه‌ای از رخدادهای حدی، مانند موج گرما، خشکسالی، آتش‌سوزی و سیلاب، مواجه می‌شوند و این روند می‌تواند فشار اقلیمی بر زیستگاه و جمعیت گونه‌ها را تشدید کند.

«آقای وزیر، اگر اسم دیگری روی ما نمی‌گذارید، من با این حقوق به کجا شکایت کنم؟» این توییت یک معلم است که در پایین آن، عکسی از فیش حقوقی ۱۴ میلیون تومانی خود قرار داده است. شهریه مدارس غیردولتی در برخی مناطق به بالای ۲۰۰ میلیون تومان رسیده، اما معلمانی که ستون اصلی همین مدارس‌اند، با حقوقی کمتر از حداقل دستمزد کار می‌کنند. بیمه‌های ناقص، قراردادهای موقت و سفیدامضا و نبود امنیت شغلی، بخشی از روایت مشترک معلمانی است که سال‌هاست اعتراض می‌کنند، اما کسی صدایشان را نمی‌شنود و حقوق آنها را تضمین نمی‌کند. فعالان حوزه آموزش، دلیل این موضوع را نبود تشکل صنفی برای این معلمان و همچنین سودده‌بودن استثمار آنها می‌دانند؛ معلمانی که در گران‌ترین مدارس درس می‌دهند، اما سهمی از آن درآمد ندارند.

در یکی از روستاهای کوچک شهرستان نطنز مدتی است درگیری‌هایی بر سر نحوه آبرسانی ایجاد شده است. پاییز پارسال، شورای روستای «مزده» و دهیار آن کار لوله‌کشی روستا و آبرسانی به‌شکل مدرن را آغاز کردند و بخشی از آن را پیش بردند، اما در میانه کار با اعتراض مردم روستا روبه‌رو شدند. گروهی از آن‌ها معتقدند این کار بدون مشورت با ساکنان آغاز شده است و مطالبه‌شان این است که به‌جای اجرای پروژه‌های جدید، به وضعیت قنات مزده رسیدگی شود. مخالفان حتی موضوع نبود مجوز را هم پیش کشیده‌اند؛ هرچند پیگیری «پیام ما» از «جهاد کشاورزی اصفهان» معلوم کرد این پروژه «خودگردان» معرفی شده، هزینه آن را مردم پرداخته‌اند و مجوز نمی‌خواهد. حالا برای ادامه اجرای این پروژه، گروهی از مردم روستای مزده مقابل شورای روستا قرار گرفته‌اند.

پنل‌های خورشیدی و توربین‌های بادی قرار است جهان را از سوخت‌های فسیلی دور کنند؛ اما وقتی این تجهیزات به پایان دوره بهره‌برداری خود می‌رسند، اگر تمام‌شان به زباله تبدیل شوند، مشکل دیگری به مشکلات محیط‌زیستی افزوده می‌شود. بااین‌حال، پژوهش‌های اخیر نشان داده‌اند که می‌توان با استفاده دوباره، بازتوانی و بازیابی موادی مانند نقره و سیلیکون از پنل‌ها و توربین‌ها، بخشی از مشکل را حل و انرژی سبز را واقعاً معنا کرد.

سال‌هاست وزارت نیرو در برابر انتقادها به سدسازی و پروژه‌های انتقال آب، یکی از اصلی‌ترین طرف‌های پاسخ‌گو بوده است؛ اما «مجید سیاری»، کارشناس منابع آب و مدیریت سوانح طبیعی، معتقد است بخشی از تصمیم‌هایی که به اجرای پروژه‌های مسئله‌دار آبی منجر شده، تحت‌تأثیر فشار نمایندگان مجلس گرفته شده است. او در هشتادودومین «شب ایران» نمونه‌هایی از دخالت نمایندگان در روند تصویب و تأمین بودجه پروژه‌های سدسازی را روایت کرد؛ روایتی که «حنیف‌رضا گلزار»، کنشگر و پژوهشگر محیط‌زیست، با آن بخش از ماجرا که مسئولیت وزارت نیرو را کمرنگ می‌کند، موافق نیست.