الواح هخامنشی در ۱۳۱۳ خورشیدی در تخت‌جمشید کشف شدند و با موافقت دولت وقت ایران برای رمزگشایی و خواندن از طریق بوشهر به‌صورت امانت به آمریکا فرستاده شدند. رمزگشایی الواح طبق مستندات از سال ۱۹۳۷ میلادی آغاز می‌شود، اما با شروع جنگ جهانی دوم، کار تا سال ۱۹۴۵ میلادی متوقف می‌ماند. آن زمان در سه مرحله بخش‌های کوچکی از الواح به کشور برگردانده می‌شوند؛ سال ۱۳۲۷، ۱۷۹ قطعه؛ سال ۱۳۲۹، ۳۷هزار قطعه و سال ۱۳۸۳ نیز ۳۰۰ قطعه. اما در ادامه یک شکایت جریان استرداد الواح هخامنشی به ایران را تغییر می‌دهد و دادگاهی در آمریکا حکم می‌کند آثار تاریخی ایران که به‌صورت امانت در دانشگاه شیکاگو نگهداری می‌شدند، برای غرامت قربانیان آمریکایی در انفجار انتحاری بیت‌المقدس مصادره شوند. 

 نمایش ۱۲۰ اثر برای اولین‌بار در استان‌ها

البته که رونمایی از الواح هخامنشی تنها اتفاق جالب روز ملی موزه نبود و در یک تصمیم جالب برای اولین‌بار ۱۲۰ شیء تاریخی کمتردیده‌شده از موزهٔ ملی به خانهٔ خود در ۱۱ استان برگشتند تا در معرض بازدید عموم قرار بگیرند. بر این اساس، ۱۴ نمایشگاه در استان‌های آذربایجان شرقی و غربی، خراسان‌رضوی، فارس، ایلام، کرمان، اصفهان، مازندران، قزوین، کردستان، سیستان ‌و ‌بلوچستان از دیروز نمایش این آثار را آغاز کردند. جام حسنلو از موزهٔ ملی تهران به آذربایجان‌غربی رفت، سکه‌های دورهٔ ایلخانی به آذربایجان شرقی، تخته بازی مکشوفهٔ قبور سردابه‌ای شهر سوخته به سیستان‌وبلوچستان، جام زرین خشایارشاه به فارس، ۱۰ قطعه پارچهٔ زری نفیس و افسانه‌ای منسوج ایرانی به اصفهان، اسطرلاب‌های تاریخی به قزوین، اشیای زیویه مربوط به حکومت مادها و سکاها به کردستان، اشیای سنگ صابونی به کرمان، جام زرین عمارلو متعلق به هزارهٔ اول پیش‌از‌میلاد از تپهٔ تاریخی‌ای به همین نام در رودبار به گیلان، ۱۰ ظرف سفالی کشف‌شده در منطقهٔ استرآباد قدیم به مازندران، سکهٔ سیمین ولایتعهدی منتسب به ولایتعهدی مأمون عباسی به خراسان‌رضوی.

 یک اتفاق خوب برای استان‌ها

«اسماعیل زارعی کوشا»، استاندار کردستان، در ویدئوکنفرانس مراسم روز جهانی موزه و آغاز هفتهٔ میراث فرهنگی و رونمایی از الواح هخامنشی هم با تقدیر از نمایش آثار کمتر‌دیده‌شدهٔ مناطق در خود استان‌ها گفت: «این ابتکار بسیار خوبی بود که با تدبیر مسئولان وزارتخانه انجام شد. فرصت خوبی است که ما از ظرفیت نمایش این آثار، روایتی داشته باشیم از گذشتهٔ پرفرازونشیب مناطق مختلف کشور. کردستان هم یکی از کهن‌ترین زیستگاه‌های کشور است و هم سرزمین یکی از اصیل‌ترین اقوام ایرانی. قطعاتی که امروز با افتتاح این نمایشگاه به نمایش گذاشته می‌شود، مربوط به محوطهٔ زیویه است و شش قطعهٔ بسیار ارزشمند که قدمت آن به هزارهٔ اول قبل‌ازمیلاد برمی‌گردد.» به‌گفتهٔ این مسئول، در استان کردستان زنجیرهٔ ارزشمند میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری فرصتی را فراهم کرده که رکن اصلی پیشرفت و توسعهٔ استان در این حوزه تعریف شود. یک حرکت بزرگ در حوزهٔ گردشگری و صنایع‌دستی نیز رخ داده و زنجیرهٔ موزه و نمایش آثار باستانی کامل‌کنندهٔ این موضوعات خواهد بود. او البته این درخواست را هم مطرح می‌کند که درصورت امکان ماندگاری این اشیاء در استان تصویب شود و سایر آثاری که از استان کردستان در موزه‌های داخلی و خارج از کشور است، برگردد تا بهره‌مندی از این حوزه بیش از گذشته رقم بخورد.

کرمان دیگر استانی بود که از دیروز موزه‌ٔ این اشیای تاریخی در آن برپا شد و «محمدمهدی فداکار»، استاندار کرمان، نیز در ویدئوکنفرانس در این باره گفت: «کرمان به‌لحاظ میراث‌فرهنگی، صنایع ‌دستی و گردشگری ظرفیت‌های زیادی دارد و بخش‌های برجسته‌ای مثل جیرفت یا کویر شهداد نیز در این منطقه قرار دارند. در این استان ۱۰ اثر ثبت جهانی وجود دارد، یعنی یک‌سوم آثار ثبت جهانی کشور. این نشان‌دهندهٔ ظرفیت این منطقه است و ضرورت توجه بیشتر.»

 اولویت‌های میراث در سال جدید

«راه‌اندازی ۱۴ نمایشگاه برای نمایش بیش از ۱۲۰ اثر کمتردیده‌شدهٔ موزهٔ ملی در ۱۱ استان برای نخستین‌بار در کشور انجام شد.» «علی دارابی»، قائم‌مقام وزیر و معاون میراث‌فرهنگی، با بیان این مطلب دستور افتتاح و نمایش آثار کمتردیده‌شدهٔ موزهٔ ملی ایران را صادر کرد و گفت: «معاونت میراث‌فرهنگی در سال ۱۴۰۳ چند کار را در اولویت دارد، اتمام پروژه‌های نیمه‌تمام عمرانی از جمله موزهٔ جیرفت که چندین سال از عمر آن می‌گذرد. نهضت مرمت بناها، موزه‌ها و آثار تاریخی و همچنین نهضت آموزش و پژوهش در سراسر کشور هم از جمله این اولویت‌هاست.» دارابی با بیان اینکه جهان امروز جهان دانایی است، تأکید کرد: «معیار سنجش این دانایی تحقیق و پژوهش است، پژوهش افق‌های نوینی را پیش روی ما می‌گذارد تا مجهولات را کشف کنیم و گفتمان علمی را حاکم کنیم. بی‌تردید جایگاه موزه‌ها هم در امر آموزش کلیدی است. ما براساس اهمیتی که بر موضوع آموزش و پژوهش داشتیم، شورای‌عالی آموزش و پژوهش را تشکیل دادیم، جلسات با حضور معاونان به‌صورت دائمی برگزار می‌شود. در دو سال اخیر نیز پروژه‌های مهمی با همکاری دانشگاه‌های کشور در حال اتمام است.»

این مسئول با بیان اینکه دو کار بسیار مهم و بزرگ یعنی تدوین سند ملی میراث‌فرهنگی‌‌ و تدوین سند ملی موزه‌داری جزو مهمترین پروژه‌های این نهاد به‌شمار می‌رود، ادامه داد: «کارهای این دو سند رو به پایان است و تقدیم شورای‌عالی انقلاب فرهنگی خواهد شد. یکی از مهمترین اتفاقات در این سند این است که تکلیف مرجعیت استانداردسازی و مدیریت و امور هماهنگی در موزه‌داری کشور روشن می‌شود.»

او تأکید کرد: «همچنین به‌دنبال این هستیم که «هر شهر یک موزه» را عملی کنیم. تحقق این هدف این امکان را فراهم می‌کند که داشته‌هایمان را در معرض دید عموم قرار دهیم. با کمک خیرین  هم تعدادی از پروژه‌های مرمتی در استان‌های سیل‌زدهٔ اخیر از جمله سیستان‌وبلوچستان درحال انجام است. همچنین، طرح توسعهٔ موزهٔ ملی ایران موسوم به میدان مشق هم جزو سند انتظار دولت سیزدهم مصوب و در برنامه جانمایی شده است. امیدوارم این آرزو با عمر بیش از دو دهه که موانعی طی سال‌های اخیر داشته، به سامان برسد. البته دولت بنای تصدی‌گری ندارد و خود را تسهیلگر و ناظر و سیاستگذار می‌داند تا بتواند امور موزه و موزه‌داری را سامان دهد.»‌

ایرانگردی الواح هخامنشی

«جبرئیل نوکنده»، رئیس موزهٔ ملی، در مراسم رونمایی از الواح هخامنشی دربارهٔ آثاری که رونمایی شده است و وضعیت سایر آثار بیان کرد: «مجموعه‌ای که در موزهٔ ملی در معرض نمایش قرار گرفته از همان محمولهٔ سه هزار و ۵۰۸ اثری است که شهریور سال گذشته از نیویورک به تهران رسید. در این مدت مطالعاتی انجام دادیم و با پژوهشگران این حوزه تلاش کردیم بخشی از اطلاعات این اثر را به نمایش بگذاریم. این بخشی که اکنون در موزه رونمایی شده، یک‌بیستم محمولهٔ آورده‌شده به ایران است؛ حدود ۱۶۲ اثر از گونه‌های متعدد مطالعاتی.»

نوکنده دربارهٔ محتوای این گل‌نبشته‌ها نیز توضیح داد: «این گل‌نبشته‌ها زندگی ساری و جاری دورهٔ هخامنشی، مربوط به داریوش اول است؛ چیزی حدود ۱۵ سال پادشاهی او. این الواح بخشی دیگر از اطلاعات زندگی این افراد را در اختیار ما قرار داده و اکنون از امور جاری، تجارت، کشاورزی، خوراک و پوشاک، ساخت‌وساز و… آنها آگاه هستیم.»

او در پاسخ به سؤال «پیام ما» دربارهٔ اینکه محققان آمریکایی، داده‌های استخراج شده از این الواح را در اختیار ایران قرار داده‌اند یا خیر؟ گفت: «تمام این اطلاعات در وب‌سایت دانشگاه شیکاگو در دسترس جهان قرار دارد. مطالعهٔ اولیهٔ این آثار شامل خط عیلامی و آرامی دارند و موضوعات آن شامل چه چیزهایی است، انجام شده است. اما این یافته‌های یک پژوهشگاه است، یک قرن می‌توان روی این آثار کار کرد. هر  روز یک لایهٔ جدید از اطلاعات این الواح کشف می‌شود و یک پروژهٔ کم‌نظیر پژوهشی در حوزهٔ تاریخ جهان به‌شمار می‌رود.»‌

نوکنده دربارهٔ آثار باقیمانده در اختیار دانشگاه شیکاگو نیز گفت: «هنوز شش هزار اثر دیگر در مؤسسهٔ شرقی این دانشگاه باقی مانده که بخشی از آنها سالم و بخشی دیگر ناسالم است. مبادلهٔ این الواح در گذشته به‌شکل قانونی انجام ‌شده است و بازگشت آثار باقیمانده هم در برنامه قرار دارد. چون رأی دیوان‌عالی هم آنقدر محکم است که نمی‌توانند مانع از بازگشت آنها شوند.»‌

به‌گفتهٔ نوکنده، نمایشگاه گل‌نبشته‌های تخت‌جمشید تا پایان تیر در موزهٔ ملی برقرار است. تلاش می‌شود تور نمایشگاهی در دیگر موزه‌های بزرگ کشور نیز برگزار شود، به‌ویژه مناطقی که در این ‌اسناد وجود دارند؛ چون در حال حاضر مشخص است که چه شهرهایی در این مکاتبات وجود دارند.