«گیـتا آقایـی» مـعاون سـابق آمـوزش و مشارکت‌هـای مردمـی‌ سازمـان حـفاظت محیط‌زیسـت که همچنان ارتباط خوبی با سازمان‌های مـردم‌نهاد دارد،‌ دربارۀ این عدد تردید دارد. «تـا آنـجا کـه مـن می‌دانم و با تشکل‌ها در ارتباطم، آن‌ها گله‌مند هستند از اینکه سازمان ارتباط خوبی با آن‌ها ندارد و مداخله‌گرایانه برخورد می‌کند.»

به‌گفتۀ این مدیرکل سابق، اگر ادعای رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست درست باشد و ما شاهد پیشرفت مردمی‌کردن دولت سیزدهم نسبت به دولت‌های قبل باشیم، بایستی تعامل سازمان‌های مردم‌نهاد و تشکل‌های محلی بیشتر شده باشد؛ ولی در عمل این اتفاق نیفتاده است. «همکاران من در استان‌ها اذعان دارند که در دو دورۀ قبل از مدیریت آقای سلاجقه، حضور انجمن‌ها و تشکل‌های مردم‌نهاد ملموس‌تر بود و پروژه‌های متعددی که جوامع محلی را درگیر می‌کرد وجود داشتند که در این دوره به‌شدت کاهش یافتند.»

از نظر آقایی در این سه سال، تنها تشکل‌های محدودی توانستند کار کنند. «۲۸۸ درصد ادعای بزرگی است که اگر درست باشد، باید در جامعه ملموس باشد؛ اما عملاً نمودی از آن را نمی‌بینیم.»

آقایی معتقد است، سرمایۀ اجتماعی مفهومی است که شامل اعتماد، صداقت، یاری‌گری، همبستگی، فداکاری و … می‌شود. «پرسش ما این است که آیا در ایـن دوره شـاهد جـریان‌های اطلاع‌رسانی نـظـیر آمـوزش، تـبـادل آراء و اطـلاعات، مشارکت‌های مردمی‌، گروه‌های خودیاری و روحیۀ جـمع‌گرایی در بـرابر فردگرایی و …بوده‌ایم؟ نگاهی به شرایط نشان می‌دهد که این اتفاق نیفتاده است.»

«مـدیران آمـوزش و مـشـارکت سـازمان به‌عنوان مسئولان ایجاد و تحکیم و تسهیل‌گر رابطه بین انجمن‌ها و تشکل‌های محلی و مردم‌نهاد، چـقدر در اسـتان‌ها در کنـار این گروه‌هـا قرار گرفتند؟» معاون سابق آموزش و مـشارکت‌های مـردمی‌ سازمان حفاظت محـیط‌زیست با طـرح این پرسش، تأکید می‌کـند که اعداد بدون پشـتوانۀ عملـکردی در جـامـعه، هـرگز نمـی‌تواننــد بـه مـحیـط‌زیـسـت مـهـجور کشورمان کمـکی کنند؛ به‌ویژه در بخـش حساس و مـهم آمـوزش و جذب مشارکت مردم که قابل لمس است.

 تعطیلی مدل‌های موفق حفاظت

«بهمن ایزدی» فعال محیط‌زیست، ارتباط خوبی با تشکل‌های مردم‌نهاد به‌ویژه در استان‌های زاگرس‌نشین دارد. از او پرسیدیم آیا رقم ۲۸۸ درصد درست است و می‌توان کارنامۀ قبولی به علی سلاجقه و تیم‌اش در این زمینه داد؟ «ما به‌عنوان انجمن‌هایی که چهار و پنج دهه با دولت‌های مختلف کار کرده و تلاش کرده‌ایم پل ارتباطی بین مردم و دولت باشیم، شاهد بوده‌ایم که نگاهی که دولت‌ها به جایگاه مردم داشته‌اند، به مدیران سازمانی تسری پیدا کرده است.»

ایزدی وضعیت تشکل‌ها در دولت سیزدهم را مـشـابـه دولـت احمـدی‌نژاد مـی‌دانـد. «نمـی‌دانـم رئـیس سـازمـان حـفـاظـت محیـط‌زیست عـدد ۲۸۸ را بـر چـه مـبنایی عنوان می‌کـند؟ شـاید شـاخـص او دولت احمـدی‌نژاد اسـت که فـعالیت تشکل‌ها را تعطیل کرده بود؛ اما حتی درباره همان شرایط هم باز غلو کرده است.» از نظر این فعال محیط‌زیست، در دورۀ مدیریت علی سلاجقه، تشکیلات محیط‌زیست جدای از مردم حرکت کرد. «مدیران غیرمتخصص در حوزۀ محیط‌زیست، در بسیاری از استان‌های کشور به کار گمارده شدند؛ کسانی که نمی‌دانستند محیط‌زیست چیست و تجربۀ عملی در این زمینه نداشتند؛ مدیرانی که  راه‌های ایجاد ارتباط با مردم را نمی‌دانستند.»

ایزدی در همین زمینه دو مثال می‌زند: پارک ملی گلستان و استان فارس. «در پارک ملی گلستان چندین سال تلاش و طرح بسیار جـالب، ارزشـمند و دارای دستاورد پیاده و اجرا شـد کـه نـمونۀ مـوفـقی از حـفاظـت مشارکتی بود. براساس این طرح، جوامع محلی، تشکل‌ها و شکارچیان وارد فرآیند حفاظت شدند،  خبرنگاران بارها نتایج این طرح را پوشش دادند و کارشناسان و اساتید نیز آن را تأیید کردند. بااین‌حال مدیرانی که می‌گوینـد ۲۸۸ درصـد در مـردمـی‌کـردن محیط‌زیست نقش داشتند، این مدل موفق را تعطیل کردند.»

امنیتی‌شدن فعالیت‌های غیردولتی و کنارگذاشته‌شدن بسیاری از آن‌ها، از دیگر مواردی است که ایزدی به آن اشاره می‌کند. او معـتقد اسـت در ایـن شـرایط سـخت شکل‌گرفته بـرای سـازمان‌هـای مـردم‌نهاد، سازمان حفاظت محیط‌زیست تنها نظاره‌گر بود. «مدیرانی که معرفت و علم محیط‌زیست را نـدارند، بایـستی بدانـند تـنها زمـانی یک فعـالیت پایدار و مانا مـی‌شود، که مـوافقت مردم را به دست آورد.»

ایزدی تجـربۀ اسـتان فارس را هـم ناموفق می‌داند. به‌گفتۀ او، در این استان مدیریت به فردی رسید که برای چنین استانی نامناسب بود.  

«در استان فارس پارک ملی بمو‌، پارک ملی قطرویه و منطقۀ حفاظت‌شدۀ بهرام گور و … را داریم. متأسفانه در این دوره شاهد بودیم استان فارس به محلی برای تاخت و تـاز زمـین‌خـوارها بـدل شد. آن‌ها بخش شمالی بمو را تصاحب کردند و در مقابل محیط‌زیست نه‌تنها غاصبان را محاکمه نکرد، بلکه بخش دیگری از پارک ملی را هم به آن‌ها واگذار کرد. این حرکت‌ها و ازدست‌رفتن زیستگاه‌ها و برنامه‌های دیگر، موجب شد انجـمن‌ها صـدای‌شان دربیـاید. آن‌هـا در نامه‌ای به سلاجقه از عملکرد بد مدیریت محیط‌زیست استان انتقاد کردند و در عوض، رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست با بی‌‌توجهی تمام به خواستۀ تشکل‌ها، یکی دو ماه بعد از این نامه‌نگاری، نشست مدیران کل را در استان فارس برگزار و از مدیر مربوطه تقدیر کرد. آیا این عملکرد با عدد ۲۸۸ درصد سازگار است؟»

از نظر این پیشکسوت، تشکیـلات فعلی سازمان حـفاظت محـیط‌زیست، شـناختی دربارۀ نیروی انسانی ارزشمند این حـوزه چه در قالب تشکل‌ها و انجمن‌های محلی و چه بومـیـان و عـشایر علاقه‌مند به زادبـوم و زیسـتگاه‌شـان نـدارد و نتـوانسته دسـتاورد قابل‌قبولی داشته باشد. «مـن واقـعاً تعجب می‌کنم وقتـی ایـن آمارها را مـی‌شنوم. اگر آقای سـلاجقه اخـلاقی به موضوع نگاه کنند، در خلوت خود پـیش وجدان‌شان خجل می‌شوند.»