نامه به امضای «مهدی حمیدی»، سرپرست دفتر کل بهره‌برداری معادن وزارت صنعت، معدن و تجارت رسیده است. در این نامه که خطاب به مدیران کل ادارهٔ صنعت، معدن و تجارت استان‌های همدان، گلستان، آذربایجان‌غربی، کهگیلویه‌وبویراحمد و چهارمحال‌وبختیاری نوشته شده است، به نامهٔ نوشته‌شده توسط «سعید کریمی»، سرپرست دفتر ارزیابی اثرات محیط زیستی سازمان محیط زیست، اشاره شده است؛ نامه‌ای که فروردین امسال نوشته شده و در آن استخراج و برداشت مواد معدنی بدون هرگونه عملیات فراوری و کانه‌آرایی را مشمول گزارش ارزیابی ندانسته است. حمیدی نیز با استناد به نامهٔ کریمی از مدیران استانی خواسته تا جهت اجرای مفاد نامهٔ مذکور اقدام کنند و گزارش ارزیابی صرفاً برای معادن فلزی عملیاتی شود. اتفاقی که به‌گفتهٔ فعالان محیط زیست، می‌تواند آسیب‌های جبران‌ناپذیری به مناطق وارد کند و اثرات مخربی در محیط طبیعی و انسانی برجا بگذارد.

اصلاح قانون معادن خواسته اصلی ماست

«حمید ظهرابی»، معاون اسبق سازمان حفاظت محیط زیست، به «پیام‌ما» می‌گوید این نامه براساس مصوبهٔ شورای‌عالی حفاظت محیط زیست درست و قانونی است. «در این شورا مصوبه‌ای داریم که بر اساس آن، معادنی که استخراج دارند اما فراوری در آنها اتفاق نمی‌افتد، شامل ارزیابی اثرات محیط زیستی نیستند. درواقع، دو عبارت استخراج و فراوری توأمان به کار گرفته شده است. اما براساس ماده ۱ قانون معادن، تعاریف دقیقی از اکتشاف و کانه‌‌آرایی و فراوری ارائه‌شده و کانه‌‌آرایی هرگونه عملیات فیزیکی و شیمیایی و فیزیکوشیمیایی برای جدا کردن مواد کانی از باطله است و درنتیجه باید اثرات محیط زیستی این مرحله هم دیده شود و نمی‌توان صرفاً روی فراوری تمرکز کرد.» به‌گفتهٔ او، با وجود کانه‌آرایی، سد باطله خواهیم داشت و این سد در هر مقیاسی برابر همین مصوبه مشمول ارزیابی اثرات محیط زیستی است و درنتیجه مصوبهٔ شورای‌عالی محیط زیست باید اصلاح شود. «این مصوبه ایرادهای بسیار زیادی دارد و تنها معادن را از منظر آلودگی مورد توجه قرار داده است؛ درحالی‌که معادن آثار گوناگونی بر تنوع زیستی، ‌آب‌ ، ‌خاک و ‌منظر طبیعی منطقه برجا می‌گذارند و نمی‌توان تنها با نگاه بر آلودگی‌های محیط زیستی این موضوع را بررسی کرد.» 

او اما در پایان، این نامه را مجوزی کلی می‌داند که هم در مناطق حفاظت‌شده و هم در مناطق دیگر قابلیت اجرا دارد؛ «فرق ماجرا در این است که در مناطق حفاظت‌شده و چهارگانه، معادن مجبور به دریافت استعلام از سازمان حفاظت محیط زیست هستند و سازمان در این شرایط می‌تواند سختگیری‌های جدی‌تری را اعمال کند.»

تنوع زیستی نادیده گرفته شده است

«علی رنجبران»، کارشناس معدن و فعال محیط زیست هم با اشاره به نامهٔ فعلی به «پیام‌ ما» می‌گوید این ایده که معادن فلزی بدون واحد کانه‌آرایی نیازمند ارزیابی نیستند، ایده خطرناکی است؛ چراکه تأثیر مستقیم روی تنوع زیستی نادیده گرفته شده و فعالیت معدنی شامل جاده‌کشی، ساخت‌وساز، انفجار و اثرگذاری این فعالیت‌ها بر آب‌های زیرزمینی از نظر دور گذاشته شده است. «اشکال اول این نامه نادیده گرفتن تنوع زیستی است و اینکه فرض کرده آلایندگی فقط در فرآیند فراوری اتفاق می‌افتد که فرض اشتباهی است؛ چراکه فعالیت معدن‌کاری تأثیر مستقیمی در تنوع زیستی و سلامت انسانی دارد و هرچه ابعاد معدن‌کاری بزرگتر باشد، این تأثیر عمیق‌تر و شدیدتر است.»

به‌گفتهٔ او، شواهد و مطالعاتی بسیاری دربارهٔ تأثیر معدن‌کاری بر تنوع زیستی وجود دارد و این اثرات بسیار گسترده و مشهود است. «بنابراین اثر مستقیم معدن‌کاری نادیده گرفته شده، اما دربارهٔ اثرات غیرمستقیم معدن‌کاری هم فرض این نامه این است که فقط واحدهای فراوری آلاینده هستند و در این بخش هم باز محیط زیست انسانی و تأثیر آلودگی بر انسان مورد توجه قرار گرفته. اما این آلودگی کاملاً تنوع زیستی را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. 

رنجبران به مسئلهٔ دیگری که کمتر به آن پرداخته می‌شود هم اشاره می‌کند و آن هم حضور افراد مختلف در مناطق است. «حضور بی‌ضابطه‌ای که می‌تواند آسیب‌های بسیاری برای مناطق به‌دنبال داشته باشد. برای مثال در سال‌های گذشته محیطبانان معدنکاران سنگ‌ آهن بافق را هنگام شکار دستگیر کرده بودند. وقتی حضور آدم‌ها بدون ضابطه در منطقهٔ بیابانی اتفاق بیفتد، چنین نتایجی هم دارد.»

این کارشناس معدن در پایان بار دیگر تأکید می‌کند که در معادن فلزی، بسیاری از فلزات سنگین قرار دارند و اینها می‌توانند فجایع بسیاری را برای انسان و تنوع زیستی به وجود بیاورند و با وجود همهٔ این نکات گفته‌شده لازم است تا بار دیگر به این نامه برگردیم و ببینیم که این نامه در کنار بی‌توجهی کامل به محیط زیست طبیعی، حتی بی‌توجه به محیط زیست انسانی هم بوده است و آسیب‌هایی که متوجه زیست انسانی می‌شود را از نظر دور داشته است.