سال 1302 هفته‌نامه‌ای فکاهی و طنز که توانست در بین مردم جا باز کند، کارش را آغاز کرد و چهل و هشت سال بعد یعنی در تیرماه 1350 برای همیشه توقیف شد. نشریۀ «توفیق» نشان داد جامعه به طنزپرداز به‌عنوان یک منتقد اجتماعی نیاز دارد و مردم نیز به‌دلیل اینکه می‌توانستند حقیقت را بدون هیچ پوششی بخوانند، از آن استقبال کردند. این شیوه‌ای بود که «توفیق» نیم‌قرن آن را به کار برده بود. حالا دیروز، 24 تیرماه، مراسم یادبود یکصدمین سال آغاز انتشار نشریۀ «توفیق» و اهدای آن به مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی توسط این مرکز برگزار شد تا گفته شود «توفیق» چگونه بوده است.

«هادی خانیکی»، روزنامه‌نگار پیشکسوت و استاد علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی در این مراسم از طنز «توفیق» در همۀ ابعاد گفت. او تاریخ این نشریه را سرگذشت طنز در مطبوعات ایران و کامیابی‌ها و ناکامی‌هایش دانست: «به تعبیر صائب تبریزی، طنز نوعی انتخاب زمانی و انتخاب ادبی برای سبک کردن بار نقد است. طنز چه در وجه تحریری (نوشتاری) و چه در وجه تصویری (کاریکاتور) انتخاب نوعی رندی است. رندی به‌عنوان یک خصوصیت ممتاز جامعه ایرانی، انتخاب می‌کند که با کمترین هزینه حرف خود را بزند.»
به عقیدۀ خانیکی طنز زبان مردم است و رسانۀ طنز، رسانۀ نقد اجتماعی است: «اگر به چهره‌های شاخص طنز در دورۀ معاصر برگردیم، علی‌اکبر دهخدا ستون «چرند و پرند» را در صور اسرافیل راه انداخت و کسانی مانند نسیم شمال این راه را ادامه دادند.»

هادی خانیکی: «توفیق» اکسیر لبخند را به جامعۀ افسرده بازگرداند؛ جامعه‌ای که اگر رها شود، مجموعه‌ای از مشکلات، آن را به اندوه و سوگ نزدیک می‌کند

اما خانیکی به سه تن از اعضای صور اسرافیل نیز اشاره کرد که بیشترین تأثیر را گذاشتند و یکباره کنار رفتند؛ میزا جهانگیرخان صور اسرافیل، علی‌اکبر دهخدا و میرزا قاسم تبریزی: «سرنوشت ناتمام کارهای مؤثر سیاسی فرهنگی است که در قالب روزنامه‌نگاری ظاهر می‌شود، چرا به اینجا ختم می‌شود؟»
او در بخش دیگری از صحبت‌های خود اشاره کرد که سرشت طنزی که روزنامۀ توفیق دنبال می‌کند، سرشت نقد اجتماعی و گوش و چشم مخاطب را باز کردن است: «البته که «توفیق» اکسیر لبخند را به جامعۀ افسرده بازگرداند؛ جامعه‌ای که اگر رها شود، مجموعه‌ای از مشکلات، آن را به اندوه و سوگ نزدیک می‌کند.»
آن شرایط دیگر تکرار نمی‌شود
«محمد جعفری قنواتی»، عضو شورای‌عالی علمی مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی از دیگر سخنرانان این مراسم بود. او به این نکته اشاره کرد که طنز یکی از ویژگی‌های فرهنگ ایرانی است: «بنیانگذاران و نویسندگان «توفیق» هم با طنز ایرانی آشنا بودند، هم با زوایای مختلف فرهنگ ایرانی. یکی از وجوه فرهنگ ایرانی تا قرن ششم ترویج و تبلیغ شاد زیستن بوده است.»
به گفتۀ جعفری قنواتی درک این این موضوع از سوی بنیانگذاران این نشریه باعث شد تا حد میانه‌ای را که در همیشه در فرهنگ ایرانی رایج بوده، سرمشق خود قرار دهند: «این موضوع باعث شد، توفیق منحصربه‌فرد شود و دیگر هم تکرار نمی‌شود.»
اما چرا توفیق موفق شد؟ او به زبان گفتاری این نشریه اشاره کرد: «زبان گفتاری زبانی است که دور از تصنع باشد و طنزپردازان همواره سعی کرده‌اند که زبانشان دور از تکلف باشد. تمام مطالب توفیق پایبند به زبان گفتاری بودند.»
به عقیدۀ او یکی دیگر از ویژگی‌های «توفیق» این بود که تمام انواع ادبی مرتبط با طنز مورد استفاده نویسندگان این نشریه قرار گیرد. «نمایش‌های عامیانه از جمله معرکه‌گیری»، «مناجات‌ها»، «لالایی‌ها»، «هفت‌سین» و … از دیگر مواردی بود که به گفتۀ جعفری قنواتی آنها را به کار می‌گرفتند تا اندیشه‌های خود را بیان کنند.
شنا مخالف جریان آب هنر می‌خواهد
«هادی حیدری»، کاریکاتوریست دربارۀ این موضوع صحبت کرد که چرا دیگر مانند «توفیق» تکرار نشد و به زمانۀ ما نرسید: «یکی از مهمترین آسیب‌ها در جامعۀ ایران، فقدان نهادسازی است. در ایران، کمترین عرصه‌ای را می‌توانید مشاهده کنید که نهاد بلندمدتی ساخته شده باشد. به عقیدۀ من یکی از دلایل مهم این است که بنیان یک جریان مؤثر قائم به شخص یا افراد محدودی گذاشته می‌شود که با پایان عمر آنان یا خستگی‌شان حیات آن نهاد نیز به پایان می‌رسد.»
حیدری انتشار مجلات انتقادی در جهان سوم را مانند حرکت در میدان مین دانست: «هنر فراوانی می‌خواهد که مخالف جریان آب شنا کنی و نیم‌قرن دوام بیاوری. این کار مهم را توفیق انجام داد و مدال مردمی‌ترین نشریات ایران بر سینه‌اش نشست.»
او در بخش دیگری از صحبت‌های خود گفت: «چقدر دلچسب‌تر بود که امروز سالگرد صدسال انتشار این نشریه را جشن می‌گرفتیم.»
توقیف ابدی «توفیق»
«احمد عربانی»، طنزپرداز و کاریکاتوریست و از اعضای هیئت تحریریۀ «توفیق» در بخش دیگری از برنامه به تفاوت کار کردن در این نشریه با «گل‌آقا» اشاره کرد: «زمانی که در «توفیق» کار می‌کردیم، سعی‌مان بر این بود تا با بغض کاریکاتور اشخاص را بکشیم. اما در زمان «گل‌آقا»، کیومرث صابری به ما تأکید می‌کرد که اینها را زشت نکش!»
«نوع نثر» مجله تفاوت دیگری بود که عربانی به آن اشاره کرد که در «توفیق» تلاش می‌شد مطالب، «محاوره‌ای» نوشته شود که راحت‌تر خوانده شوند، اما کیومرث صابری شدیداً مخالف این موضوع بود.
به عقیدۀ او در آن دوران ظاهران مرفه، اما به‌شدت خفقان‌زده که کلماتی مانند «شب»، «جنگل» و … زیر تیغ سانسور قرار می‌گرفت، وجود نشریاتی مثل «توفیق» مرحم بود.
عربانی در پایان صحبت‌های خود خاطرۀ توقیف نشریه را این‌طور شرح داد: «سرانجام سال 1350 فشار نخست‌وزیر وقت به توقیف ابدی «توفیق» منجر شد. شب چهارشنبه‌سوری آن سال، هیئت تحریریه آخرین دورهمی را برگزار کردند. «حسن توفیق»، مدیر نشریه، آخرین توصیه‌ها را به ما کرد و همگی از یکدیگر، مجلات، اتاق و میزها برای زمانی نامعلوم خداحافظی کردیم.»