|پیام ما| ایستگاه‌های سنجش کیفیت هوا گران‌اند و هزینه نگهداری‌شان سنگین است. همین گرانی و سختی نصب و راه‌اندازی باعث شده است تعداد آنها در شهرهای کوچک کم باشد و از کار بیفتند یا تعمیرشان عقب بیفتد و از طرف دیگر آمار خطایشان بالاتر برود. سازمان حفاظت محیط زیست و شهرداری‌ها مدام از نبود اعتبار کافی برای راه‌اندازی ایستگاه‌های جدید یا سرویس و نگهداری ایستگاه‌های فعلی می‌گوید. اصرار به استفاده از این ایستگاه‌ها درحالی‌است که کشورهای توسعه‌یافته در سال‌های اخیر از فناوری دیگری برای اندازه‌گیری آلاینده‌ها استفاده می‌کنند که نامش این است: «حس‌گر ارزان‌قیمت».

مدیرکل دفتر پایش سازمان حفاظت محیط زیست در نیمه فروردین به ایسنا گفته بود: «در کشور ۱۶۰ ایستگاه داریم که هزینه نگهداری آن‌ها بسیار زیاد است، به‌طوری‌که هر ایستگاه به‌طور متوسط برای سرویس و نگهداری به ۳۰۰ میلیون تومان اعتبار نیاز دارند.» طبق توضیح او هدف اصلی سازمان محیط زیست در سال جاری حفظ ۱۶۰ ایستگاه موجود است تا اطلاعات درست به مردم منتقل شود، اما برای تکمیل این فرآیند به ۱۰۶ ایستگاه دیگر نیاز است که اگر اعتباری باشد استان‌ها موظفند برحسب نیازسنجی تعداد ایستگاه‌ها را بیشتر کنند. علاوه‌بر محیط زیست، باقی ایستگاه‌های مستقر در کشور، زیر نظر شهرداری‌هاست و مشکلاتی مشابه دارند.
دیروز اما سید محمدمهدی میرزایی قمی، مدیرعامل شرکت کنترل کیفیت هوای تهران، از اعلام فراخوان شناسایی حس‌گرهای سنجش آلودگی هوا خبر داد. او به ایسنا گفت: «در حال حاضر در بسیاری از کلانشهرهای پیشرفته جهان مانند لندن و پکن از فناوری سنسورهای ارزان‌قیمت برای افزایش رزولوشن زمانی و مکانی داده‌های آلودگی هوا استفاده می‌کنند. فناوری سنسورهای ارزان‌قیمت که یک تکنولوژی نوظهور در زمینه سنجش آلودگی هوا است و در کنار ایستگاه‌های مرجع کیفیت هوا می‌تواند داده‌های ارزشمندی در زمینه پخش و پراکنش آلودگی هوا با رزولوشن (وضوح) بالا در اختیار مردم و مدیران شهری قرار دهد که می‌تواند منجر به شناخت پدیده آلودگی هوا با دقت بالایی شوند.»

بهزاد اشجعی، عضو سابق کارگروه ملی آلودگی هوا: همانطور که از نام این حس‌گرها پیداست، مزیت آنها ارزان‌قیمت بودنشان است. ظاهراً اولین‌بار است که در ایران برای استفاده و توسعه این حس‌گرها برنامه‌ریزی می‌شود. تا قبل از این برای پایش کیفیت هوا شاهد استفاده از ایستگاه‌های فعلی سنجش مربوط به سازمان حفاظت محیط زیست و شرکت کنترل کیفیت هوا بوده‌ایم که ویژگی‌های متفاوتی دارند

براساس این خبر، شرکت کنترل کیفیت هوای تهران با مشارکت یکی از دانشگاه‌های ایران در حال بررسی قابلیت استفاده از حس‌گرهای ارزان‌قیمت در زمینه پایش ذرات معلق در شهر تهران است. ازهمین‌رو، فراخوان داده است تا حس‌گرهای ارزان‌قیمت موجود در کشور ساخت شرکت‌های داخلی و همینطور حس‌گرهای خارجی را شناسایی و عملکردشان را در شهر تهران ارزیابی کند. میرزایی قمی گفته است: «انتظار می‌رود در انتهای این پروژه تصویر روشنی از آینده استفاده از سنسورهای ارزان‌قیمت به‌منظور پایش ذرات معلق در شهر تهران به‌دست‌آید و درصورت عملکرد مناسب برنامه‌ریزی برای استفاده وسیع از آن‌ها در شهر تهران در دستور کار مدیریت شهری قرار گیرد.»
ارزان‌تر، آسان‌تر و دقیق‌تر
هرچند این فناوری از سال 1937 موجود بود اما حس‌گرهای ارزان قیمت امروزی سال 2012 با سرمایه‌گذاری جمعی ساخته شد. اکنون ایران با ۱۱ سال تاخیر به سمت حس‌گرهای جدید گام برداشته است. اما فرق فناوری جدید با ایستگاه‌های فعلی سنجش کیفیت هوا در کشور چیست؟ «بهزاد اشجعی»، عضو سابق کارگروه ملی آلودگی هوا به «پیام ما» می‌گوید: «همانطور که از نام این حس‌گرها پیداست، مزیت آنها ارزان‌قیمت بودنشان است. ظاهراً اولین‌بار است که در ایران برای استفاده و توسعه این حس‌گرها برنامه‌ریزی می‌شود. تا قبل از این برای پایش کیفیت هوا شاهد استفاده از ایستگاه‌های فعلی سنجش مربوط به سازمان حفاظت محیط زیست و شرکت کنترل کیفیت هوا بوده‌ایم که ویژگی‌های متفاوتی دارند.»

مدیر ارشد کیفیت هوا در شهرهای C40: چندین شهر از داده‌های جمع‌آوری‌شده از شبکه‌های نظارت حس‌گرهای خود برای افزایش آگاهی عمومی در مورد خطرات قرارگرفتن در معرض آلودگی استفاده می‌کنند. شهرها با ایجاد یک شبکه حس‌گرهای کیفیت هوا، می‌توانند داده‌های برآمده از حس‌گرها را برای شهروندان قابل دسترسی کنند

اینطور که او توضیح می‌دهد تفاوت کلی حس‌گرهای جدید با ایستگاه‌های فعلی مورد استفاده در کشور در قیمت و ابعاد آن است: «یک ایستگاه پایش کیفی هوا از بخش‌های مختلفی تشکیل می‌شود و بسته به اینکه چه نوع آلاینده‌ای –انواع آلاینده‌های گازی و ذرات معلق- را اندازه بگیرد متفاوت است. راه‌اندازی این ایستگاه‌ها که ابعاد بزرگی هم دارند، به هزینه بسیار زیادی نیاز دارد و به‌همین دلیل قابل نصب در نقاط مختلف نیست، به‌طوری‌که شهر تهران با وجود وسعت آن، حدود ۲۰ ایستگاه سنجش دارد. قیمت این ایستگاه‌ها بسته به اینکه چه آلاینده‌هایی را بسنجد و از چه برندی باشد، متفاوت است و قیمت فعلی حدود سه میلیون دلار است اما حس‌گرهای ارزان‌قیمت حدود هزار تا سه‌هزار دلار قیمت دارد. از سوی دیگر ابعاد کوچکتری دارند، فضای کمتری را اشغال می‌کنند و نصب و راه‌اندازی‌شان آسان‌تر است. به‌همین دلیل است که با توسعه حس‌گرهای ارزان‌قیمت می‌توان نقاط مختلف را پوشش داد.» همه این دلایل باعث می‌شود که کار سنجش و پایش کیفیت هوا با سهولت بیشتری انجام شود؛ هدف از توسعه فناوری جدید همین است.
اشجعی از سوی دیگر به نظارت بیشتر بر صنایع اشاره می‌کند و می‌گوید: «مثلاً در یک صنعت خاص که آلاینده‌هایی را منتشر می‌کند، می‌توان محدوده‌ای برای میزان آلایندگی در نظر گرفت و نظارت بهتری داشت. در نظر گرفتن حس‌گرها برای صنایع مختلف با استفاده از این حس‌گرها آسان‌تر می‌شود.»
به گفته او در تهران مشکل چندانی در اندازه‌گیری آلاینده‌ها وجود ندارد اما شهرهای دیگر، به‌ویژه شهرهای کوچکتر در سنجش آلاینده‌ها گرفتار چندین مشکل‌اند؛ از جمله اینکه «ایستگاه‌های سنجش مربوط به سازمان محیط زیست کیفیت ندارند، خطای زیادی دارند و در بعضی نقاط تعداد آنها مناسب نیست و جانمایی‌شان مشکل دارد». از نگاه این کارشناس آلودگی هوا با در نظر گرفتن اعتبار و استفاده از برندهای باکیفیت می‌توان این مشکل را حل کرد و البته از سوی دیگر اگر حس‌گرهای جدید جوابگو باشند، می‌توان این مدل را در شهرهای دیگر هم توسعه داد تا دقت در نظارت افزایش یابد.
چرا جهان از فناوری جدید استفاده می‌کند؟
دالی اولادینی، مدیر ارشد کیفیت هوا در شهرهای C40 (شبکه‌ای از بزرگترین شهرهای جهان که متعهد به همکاری برای رفع تغییرات آب و هوا)، در وبسایت cleanairfund نوشته است: «بعضی شهرها به مانیتورهای مرجع نظارتی دسترسی دارند که بسیار دقیق، اما گران است. بسیاری از شهرها هم داده‌های کمی درباره کیفیت هوا دارند. در این شرایط فناوری‌های نظارتی مقرون‌به‌صرفه‌تر برای شهرها فرصت‌های جدیدی ایجاد کرده است. شهرهای مختلفی از حس‌گرهای ارزان‌قیمت سنجش کیفیت برای نظارت بر آلودگی هوا و توسعه اقدامات برای هوای پاک استفاده می‌کنند.»
او با این مقدمه، چهار روشی را که شهرها از این فناوری برای مقابله با هوای آلوده استفاده می‌کنند، اینطور توضیح می‌دهد: «تاکنون، 48 شهردار در بیانیه شهرهای هوای پاک C40 متعهد شده‌اند که سطح پایه آلودگی هوا را تعیین کنند و برای برآورده کردن تعهدات ملی مطابق با دستورالعمل‌های کیفیت هوای سازمان جهانی بهداشت (WHO) اهداف بلندپروازانه‌ای در نظر بگیرند. شهرداران همچنین به اجرای سیاست‌ها و برنامه‌های جدید رسیدگی به‌عوامل اصلی انتشار آلودگی هوا متعهد شده‌اند.»
طبق این گزارش دستورالعمل‌های WHO برای کیفیت هوا برپایه شواهد علمی جهانی است. هنگام تدوین اهداف سیاست، دولت‌ها باید قبل از به‌کارگیری این دستورالعمل‌ها به‌عنوان استانداردهای مبتنی بر قانون، شرایط محلی خود را به دقت در نظر بگیرند. حس‌گرهای ارزان‌قیمت می‌توانند این استانداردها را براساس شرایط محلی، بومی‌سازی کنند.
مدیر ارشد کیفیت هوا در شهرهای C40 ادامه می‌دهد: «چندین شهر از داده‌های جمع‌آوری‌شده از شبکه‌های نظارت حس‌گرهای خود برای افزایش آگاهی عمومی در مورد خطرات قرارگرفتن در معرض آلودگی استفاده می‌کنند. شهرها با ایجاد یک شبکه حس‌گرهای کیفیت هوا، می‌توانند داده‌های برآمده از حس‌گرها را برای شهروندان قابل دسترسی کنند.»
اندازه‌گیری تأثیر آلودگی هوا بر حاشیه‌نشینان از دیگر فواید استفاده از حس‌گرهای ارزان‌قیمت است. راه‌اندازی شبکه حس‌گرها می‌تواند به سنجش میزان تأثیر آلودگی هوا بر جوامع حاشیه‌نشین و آسیب‌پذیر و خطرات آن کمک کند. این حس‌گرها می‌توانند اطلاعات مهمی را به دولت‌ها ارائه می‌کنند تا راه‌حل‌هایی را برای کاهش نابرابری‌ها و محافظت از این جوامع پیش ببرند. به‌طور مثال شبکه حس‌گرهای لس‌آنجلس برای توانمندسازی جوامع محروم طراحی شده است. در این شهر حس‌گرهایی در نزدیکی پارک‌ها و مدارس نصب و طرح‌هایی برای ارتقای جامعه اجرا شده است تا گروه‌های آسیب‌پذیر، از جمله کودکان و سالمندان، درگیر نظارت بر کیفیت هوا شوند و در این زمینه آموزش ببینند.
علاوه بر اینها بازار حس‌گرهای ارزان‌قیمت کیفیت هوا به‌سرعت در حال توسعه است. اینطور که مدیر ارشد کیفیت هوا در شهرهای C40 می‌گوید، وقتی ارتباط و همکاری روشنی بین شهرها و ارائه‌دهندگان فناوری وجود داشته باشد، فناوری‌های حس‌گرهای جدید و پلت‌فرم‌های مدیریت داده‌ها می‌توانند به طور مؤثرتری به حل مشکلات کیفیت هوای شهری کمک کنند.