«خدابس» می‌داند که این روزها در «هفت لنگ» همه باید سرشان گرم جمع و جور کردن باشد. نوبت به جمع کردن «بُهون‌ها» که برسد تازه می‌توانند نفس راحتی بکشند اما امسال هم مثل سال گذشته است. پاییز رسید اما از کوچ پاییزه خبری نبود. تا مسجد سلیمان با این همه کامیون و وانت و دام راه درازتر هم می‌شود. امسال هم خشکسالی دامن ایلات را گرفته است. این مشکل نه تنها «خدابس» بلکه تمام اعضای ایل بختیاری، قشقایی و سایر ایلات چهارمحال و بختیاری است.

خدابس جوان است. گرچه خودش می‌گوید: «کار در ایل آدم را پیر می‌کند آن هم این سال‌ها. دام‌ها بیمه ندارند اگر کوچ کنیم و تلف شوند چیزی دست ما را نمی‌گیرد. هزینه جابه‌جایی سرسام آور شده و با درآمد عشایر سنخیتی ندارد. از سوی دیگر جمعیت ایلات هم پیر شده. یعنی جوان‌ها در این اوضاع ناآرام در ایل نمی‌مانند. کوچ نمی‌کنند. به خاطر همه این دلایل کوچ سخت شده. سال گذشته هم کوچ پاییزه ما دیر شروع شد. از یک طرف هم وقتی کوچ به تاخیر می‌افتد تحت فشار منابع طبیعی و امور عشایری قرار می‌گیریم. برای پروانه مراتع دچار مشکل می‌شویم. در حالی که مراتع هم دیگر حاصلخیز نیست. امسال هم درست مانند سال گذشته همان مشکلات پابرجاست.
او ادامه می‌دهد: «با وجود همه تبلیغاتی که می‌کنند حتی ایل‌راه‌ها را هم ساماندهی و بهسازی نمی کنند. فقط به ما فشار می‌آورند که کوچ ایل باید راس تاریخ انجام شود.»

قیمت علوفه و سایر اقلام مورد نیاز دامداران عشایر هم بسیار بالا رفته است. یعنی ما توان خرید علوفه مورد نیاز خود را هم نداریم. از طرف دیگر همه با فشار مسئولان برای ترک استان مواجه هستند. در حقیقت نه راه پیش داریم و نه راه پس. به علاوه اینکه امسال سیل هم به بسیاری از ایلات خسارت زد. خسارتی که هنوز هم به ما پرداخت نشده است. حداقل این خسارت را پرداخت کنند تا مردم بتوانند برای مشکل جابه‌جایی چاره‌جویی کنند

«بی‌بی زنون» از بزرگان ایل است. زنی که در کنار بزرگی، مسئولیت سنگین جمع‌آوری خورجین‌ها، هزار بیشه‌ها و خلاصه هر آنچه در بهون یک طایفه یا همان سیاه چادرهایش پیدا می‌شود را عهده دار و از همه امور ایل و کوچ آگاه است. بی بی زنون می‌گوید: ‌«خشکسالی آهنگ کوچ عشایر در استان را کند کرده است. اعلام کردند که عشایر باید تا پایان مهر استان را ترک کنند اما به خاطر خشکسالی، ضعیف بودن مراتع و کم‌آبی در خوزستان عشایر زمان کوچ خود را به تاخیر انداخته‌اند.»
او ادامه می‌دهد: « قیمت علوفه و سایر اقلام مورد نیاز دامداران عشایر هم بسیار بالا رفته است. یعنی ما توان خرید علوفه مورد نیاز خود را هم نداریم. از طرف دیگر همه با فشار مسئولان برای ترک استان مواجه هستند. در حقیقت نه راه پیش داریم و نه راه پس. به علاوه اینکه امسال سیل هم به بسیاری از ایلات خسارت زد. خسارتی که هنوز هم به ما پرداخت نشده است. حداقل این خسارت را پرداخت کنند تا مردم بتوانند برای مشکل جابه‌جایی چاره‌جویی کنند.»
خسارت پرداخت نشده
در حالی که عشایر چهارمحال و بختیاری در ایلات بختیاری و قشقایی و سایر ایلات معتقدند که امکان کوچ برای همه آنان در زمان تعیین شده از سوی دولت و البته طبق روال همیشگی سالیان گذشته وجود ندارد، مدیرکل امور عشایر این استان به «پیام‌ما» می‌گوید: «زمان تعیین شده برای آغاز کوچ اول مهر و مهلت پایان آن برای خروج از استان آخر مهر تعیین و ابلاغ شده است.»

مدیرکل امور عشایر چهارمحال و بختیاری: اگر عشایر در تاریخ تعیین شده برای کوچ، از استان خارج نشوند تهدیدی برای منابع طبیعی است و ماموران منابع طبیعی با آنان برخورد می‌کنند

یحیی حسین‌پور ادامه می‌دهد: «اگر عشایر در تاریخ تعیین شده برای کوچ، از استان خارج نشوند تهدیدی برای منابع طبیعی است و ماموران منابع طبیعی با آنان برخورد می‌کنند. زمان کوچ عشایر به عوامل مختلفی از جمله آب و هوا و میزان علوفه‌ منطقه‌ای که قرار است به آن کوچ کنند بستگی دارد و ممکن است تاخیر در کوچ به وجود بیاید که تا حدودی طبیعی است.»
او اضافه می‌کند: «گروه‌های هلال احمر، دامپزشکی، شبکه بهداشت در مسیر کوچ مستقر می‌شوند تا موارد لازم را انجام دهند و آب مورد نیاز عشایر در مسیر کوچ نیز به صورت سیار تأمین می‌شود. همچنین برای تسهیل در روند انجام کوچ بازسازی ایل‌راه‌ها، تامین آب شرب، تامین پنل‌ تولید برق خورشیدی، توزیع سیلندر گاز، سوخت فسیلی و تانکرهای ثابت ذخیره آب از جمله خدماتی است که در طول سال به عشایر استان داده می‌شود.»
حسین‌پور در مورد بخش دیگری از خدمات ارائه شده نیز می‌گوید: «عشایر چهارمحال و بختیاری تولید ۲۵ درصد از گوشت قرمز، ۳۵ درصد از صنایع دستی، 1000 تن پشم و ۳۵ هزار تن شیر استان را بر عهده داشتند.»
او همچنین در مورد پرداخت خسارت سیل اخیر به عشایر با بیان اینکه خسارت ناشی از سیل اخیر در مناطق عشایری استان محاسبه و اعلام شده است و در برنامه پرداخت قرار می‌گیرد اضافه می‌کند: «راه‌های تخریب‌شده در مناطق عشایری استان بر اثر سیل بازسازی شده اما مدیریت بحران استان تاکنون اعتباری پرداخت نکرده است. بنابراین امسال مشکلات کوچ عشایر متاسفانه کمی بیشتر شده است اما در حال رفع آن هستیم. در خصوص رفع مشکلات تامین علوفه هم به شکل مستمر در حال رایزنی هستیم اما مسئله خشکسالی و فقر مراتع به عنوان اصلی‌ترین مشکل عشایر خارج از محدوده کنترل و مدیریت ماست.»
وضعیت بد مراتع
موضوع خشکسالی و فقر مراتع در حالی گریبان عشایر را گرفته است که پرورش دام عشایر برای تولید گوشت قرمز و به تبع آن چرای بیش از اندازه مجاز، خود به عنوان یکی از دلایل گسترش فقر مراتع عنوان شده است. از آن سو فقر مراتع به عنوان یکی از دلایل مشکلات اقتصادی در میان عشایر که منجر به فروش ارزان دام به ویژه به دولت می‌شود شناخته می‌شود.
براساس اعلام سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور از حدود ۸۴ میلیون هکتار مراتع سراسر کشور ۵۰ میلیون هکتار آن فقیر هستند.
هفته آخر شهریور گذشته معاون آبخیزداری مراتع و امور بیابان سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور در کارگروه ملی مدیریت چرا، کنترل پروانه دام و ساماندهی کوچ اعلام کرده بود: کوچ عشایر بحث مهمی بوده که گاهی اوقات درون استانی و گاهی برون استانی است و لازم است هماهنگی‌ها بین ادارات مرتبط ایجاد شود. مهم‌ترین معضلی که در حال حاضر وجود دارد بحث مراتع بوده و با توجه به شرایطی که در حال حاضر در سطح کشور داریم بیش‌ از ۵۰ میلیون هکتار از مراتع ما فقیر حساب می‌شوند که عدد بالایی است.
حسن وحید گفته بود: بخش زیادی از معیشت مردم و بهره‌برداران ما به این مراتع وابسته است و تمهیدات لازم باید در این مناطق در نظر گرفته شود. لازم است در مناطق عشایری در این زمینه به سمت طرح‌های مرتع‌داری چند منظوره برویم، یعنی کلیه عوامل را در داخل مراتع در نظر بگیریم و بهره‌برداری و احیاء مراقبت مراتع به خود عشایر که بهره‌برداران هستند احاله مدیریت شود و در قالب کتابچه مدون از تمام پتانسیل‌های مرتع مانند زنبورداری، شیلات و … استفاده شود. علاوه بر اینکه در مراتع حفاظت شده، می‌توانیم از منابع نیز استفاده کرده و ایجاد اشتغال داشته باشیم تا معیشت مردم نیز تأمین شده ضمن اینکه مشکل محیط زیستی نیز نخواهیم داشت.
مشکلات عمده‌ای در مورد تامین علوفه و فقر مراتع به عنوان لازمه دامپروری و معیشت اول عشایر وجود دارد اما خرید تضمینی دام از عشایر موجب شده است تا این روند معیوب همچنان ادامه پیدا کند و دولت هیچ برنامه یا مطالعه‌ای برای توسعه معیشت جایگزین در چهارمحال و بختیاری و نه در هیچ یک از مناطق دیگر عشایری کشور نداشته باشد.
برنامه بیست ساله برای عشایر
براساس اعلام روابط عمومی سازمان امور عشایر کشور به «پیام ما»، این سازمان در حال تدوین برنامه‌ای بیست ساله برای رفع موانع و مشکلات عشایر است و تلاش می‌کند تا 5 سال نخست آن را در برنامه هفتم توسعه کشور بگنجاند.
براساس اعلام روابط عمومی این سازمان، عباس پاپی‌زاده، رئیس سازمان در نشست ستاد برنامه هفتم سازمان امور عشایر با اشاره به ابلاغ سیاست‌های کلی برنامه هفتم توسعه گفت: یکی از سیاست‌ها و برنامه‌های ما در برنامه هفتم توسعه، آسان سازی زندگی برای عشایر است و باید یک برنامه 20 ساله برای آینده زندگی جامعه عشایری داشته باشیم و آن را به چند برنامه 5 ساله تقسیم کنیم و 5 سال اول را در برنامه هفتم توسعه بگنجانیم.
او همچنین تاکید کرد: پیشنهادات ما در برنامه هفتم توسعه باید به گونه‌ای باشد که عشایر در شاخص توسعه‌ای به مناطق شهری و روستایی برسند. در پایان برنامه هفتم باید شاخص‌های توسعه‌ای و ارائه خدمات در مناطق عشایری در حوزه‌های بهداشت و درمان، آموزش و پرورش و… با مناطق شهری و روستایی برابری کند. توسعه صنایع دستی و گردشگری عشایر و استفاده از انرژی‌های نو در مناطق عشایری از موضوعاتی هستند که باید حتما در برنامه هفتم توسعه مورد توجه قرار گیرد. امروز باید مولفه‌های فرهنگی اقوام مورد توجه قرار گیرد و سبک زندگی ایرانی و اسلامی که در جامعه عشایری پررنگ‌تر است توسعه داده شود. عشایر و اقوام، باقی مانده‌های هویت ملی ما هستند و دستگاه‌های مرتبط موظف هستند بودجه و اعتبارات لازم را برای حفظ این خرده فرهنگ‌ها پیش‌بینی کنند.
با وجود این برنامه‌ریزی‌ها و برنامه‎‌های پیشین، در چند سال اخیر کوچ عشایر نه فقط برای عشایر چهارمحال و بختیاری، بلکه در کهگیلویه و بویراحمد، فارس، لرستان، خراسان‌های شمالی و رضوی، کرمانشاه، گلستان و مازندران با سختی فراوان و عموما با تاخیر انجام می‌شود و این تاخیر زمانی بر تولید و درآمد آنان نیز اثر سوء دارد.