سخنگوی وزارت خارجه به اظهارات ضد و نقیض مسئولان ایران و طالبان درباره مذاکره برای تخصیص حقابه تالاب هامون واکنشی محتاطانه و مبهم نشان داد. پس از آنکه گروه تندوری طالبان دولت قانونی افغانستان را در چشم بر هم زدنی کنار زد، برخی مقام‌های ایرانی از وعده غیررسمی طالبان برای تخصیص حقابه هامون خبر دادند.
این خبر از سوی مقامات طالبان تکذیب شده است. این سرنوشت حقابه هامون است در دوران به قدرت رسیدن طالبان.
ایران می‌گوید به دقت تحولات را رصد می‌کند. سرنوشت هامون اما همان است که بود؛ «خشکی». طالبان که حاکم شد، نوشتند و گفتند که آب هیرمند به روی ایران باز خواهد شد و تالاب هامون در ایران سیراب می‌شود اما هرگز چنین نشد. این‌بار نوبت سخنگوی وزارت امور خارجه بود. سعید خطیب‌زاده نه مذاکرات را تایید کرده و نه تکذیب، فقط تاکید کرده که تماس‌ها میان دو طرف همچنان ادامه دارد. او البته با لحنی آرام ولی قابل تامل، متذکر شده که معاهده میان ایران و افغانستان درباره حقابه هامون با آمدن و رفتن دولت‌ها تغییر نمی‌کند، معاهده‌ای که 1351 امضا شد ولی فقط کمتر از یک دهه اجرای صحیح را به چشم دیده است.

«نفت در برابر آب»، تئوری مردی است که حالا دیگر نه قدرت را در افغانستان در اختیار دارد و نه جایی در ساختار سیاسی این کشور. اشرف غنی چهارم فروردین ماه در مراسم افتتاح بند کمال خان گفته بود: «افغانستان از این پس در مقابل نفت به ایران آب می‌دهد.» نه غنی آن روز و نه حامیان و منتقدانش در چند روز بعد احتمالا تصورش را نمی‌کردند ساختار سیاسی افغانستان ظرف چند ماه آنچنان دچار دگرگونی شود که این جمله فقط و فقط نقطه کوچکی باشد در ده‌ها سال روابط تهران و کابل. غنی رفت اما آثار افتتاح بند کمال خان همچنان باقیست. بند کمال خان در ۹۵ کیلومتری شهر زرنج، در ولسوالی چهاربرجک واقع شده است. در ولایت نیمروز بالای رود هیرمند. ایران پیشتر نگرانی خود از سد‌سازی‌ها را ابراز کرده بود. حسن روحانی، رئیس‌جمهوری وقت ایران، دوازدهم تیرماه گفت: «نمی‌توانیم در برابر آنچه محیط زیست ما را تخریب می‌کند، بی‌تفاوت باشیم، احداث سدهای متعدد در افغانستان و بند‌ها از کجکی، کمال‌خان، سلما و دیگر سدها و بندها در شمال و جنوب افغانستان در استان خراسان ‌ما و سیستان و بلوچستان ما تأثیرگذار است.» اختلافات ایران و افغانستان قابل حل است مشروط به اجرای معاهده 1351. معاهده‌ای که در زمان حکومت پهلوی به امضای امیرعباس هویدا، نخست‌وزیر وقت ایران و موسی شفیق، نخست‌وزیر وقت افغانستان رسیده است. مطابق این عهدنامه، سالانه ۸۵۰ میلیون متر مکعب از آب هیرمند به تالاب هامون در ایران تعلق دارد ولی احداث سدها و بندهای مختلف در مسیر این رود سبب شده تا بخش سیستان استان سیستان‌وبلوچستان ایران در سال‌های اخیر بیش از پیش طعم تشنگی را احساس کند.
مذاکره میان ایران و افغانستان در سال‌های مختلف بر سر حقابه صورت گرفت ولی هیچ کدام موثر واقع نشد که اگر شده بود، حسین مدرس خیابانی، استاندار جدید سیستان و بلوچستان در دولت سید ابراهیم رئیسی همین چند روز پیش اعلام نمی‌کرد که «اولین» و «بزرگترین» معضل این استان، مساله «آب» و «تشنگی» است. او همچنین خواستار پیگیری جدی‌تر دریافت حقابه ایران از رود هیرمند شده است. این درخواست در حالی مطرح شده که سیزدهم بهمن‌ماه 99، خبرگزاری جمهوری اسلامی، ایرنا از حل اختلاف 48 ساله میان ایران و افغانستان نوشت و تاکید کرد که 2 کشور بر سر «اساسنامه پیگیری حق‌آبه رودخانه هیرمند توافق کرده‌اند.» همان روز، عیسی بزرگ‌زاده، مدیرکل دفتر رودخانه‌های مرزی و منابع آب مشترک وزارت نیروی ایران درباره جزئیات این اساسنامه گفته بود که «در این اساسنامه که در هفت بند تنظیم شده بر مواردی از جمله نقشه‌کشی جدید و به‌روز در حوزه آبریز هیرمند، حفظ امنیت مهندسان نقشه‌برداری و همین‌طور تامین آب رودخانه مرزی افغانستان و ایران تاکید شده است.» نعیم‌الله سالارزی، رئیس اداره ملی تنظیم امور آب افغانستان هم در این نشسته گفته بود: «ما برای انجام تعهدات بین دو کشور در موضوع رودخانه هیرمند توافق و پیشنهاد ایران مبنی بر تامین امنیت نقشه‌برداران و همین‌طور کمک به حل مشکل موجود را قبول کرده‌ایم.»
ایران، طالبان و مساله تشنگی
نتیجه مذاکرات و توافق‌های گذشته هرچه بود، آب را به سیستان نرساند. حدود 3 سال پیش با فراوانی بارش‌ها برای نخستین بار پس از 19 سال آب هیرمند به هامون رسید اما از آن زمان به بعد خبری از آب نیست. سال‌هاست نتیجه این خشکی، مهاجرت بومیان استان است و روستاهای خالی از سکنه. حضور طالبان در افغانستان و تسلط‌‌‌شان بر قدرت، شایعه‌ای شیرین را نقل محافل کرد: «طالبان آب هیرمند را به روی ایران باز کرد». اواخر مرداد و اوایل شهریور این خبر در شبکه‌های اجتماعی دست به دست شد ولی خیلی زود، کذب بودنش بر همگان عیان شد. برخی این خبر را نشانه‌ای از حمایت جریان‌های خاص از طالبان در ایران دانستند. چند ماه بعد، رسول موسوی، مدیرکل آسیای غربی وزارت امور خارجه رسما مذاکره میان ایران و طالبان را تایید کرد و گفت: «مذاکراتی با طالبان داشته‌ایم و هم اکنون هم وجود دارد، ولی باید به مذاکرات رسمی تبدیل شود. طالبان حقابه را در این مذاکرات پنهان به رسمیت شناخته‌اند، ولی هم اکنون آبی در دست نیست.»
این اظهارات تنها حدود 2 ماه دوام داشت. سخنگوی طالبان چند روز پیش در جریان یک نشست خبری رسما ادعاها درباره مذاکره با ایران بر سر حقابه را رد کرد. ذبیح‌الله مجاهد هشتم آبان ماه اظهارکرد: «هنوز درباره حقابه هیرمند با ایران گفت‌وگو نشده است.» کلیدواژه «هنوز» استفاده شده از سوی مجاهد و تاکید رسانه‌های محلی افغانستان چون طلوع نیوز و هشت صبح بر آن، می‌تواند نشانی باشد از احتمال شکل گیری مذاکرات میان 2 طرف. ایران هم روز گذشته این مذاکرات را رد نکرد بلکه به نوعی به استقبال آن هم رفت. سعید خطیب‌زاده، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران دیروز در جریان نشست خبری خود در پاسخ به پرسشی درباره سرنوشت حق آبه هیرمند در عصر حکومت طالبان در افغانستان گفت: «آنچه که به عنوان قرارداد هیرمند شناخته می‌شود مربوط به سال ۱۳۵۱ است و هیچ‌گاه این موارد با آمدن و رفتن دولت‌ها و هیئت‌های حاکمه در کشورها تغییر نمی‌کند.» او متذکر شد: «در بسیاری از سال‌ها طرف‌های افغانستانی به برخی از تعهدات خود در این قرارداد به ویژه براساس بند ۳ پایبند نبوده‌اند. نهاد مسئول و اجرای این قرارداد کمیساریای عالی آب دو کشور است که از طرف ایران این مسئولیت بر عهده وزارت نیرو است و همواره این موضوع از سوی این وزارتخانه پیگیری شده است.» این مقام مسئول در وزارت امور خارجه همچنین تاکید کرد: «هیات حاکمه سرپرست موقت افغانستان (طالبان) به اندازه دولت جمهوری اسلامی افغانستان و دولت‌های قبلی در این کشور متعهد به این موضوع هستند و مهم این است که این‌ها اجرایی شود و حتما در تماس‌ها و رایزنی‌ها این موضوع پیگیری خواهد شد.»هجدهم خرداد ماه، همزمان با برگزاری بیست و سومین جلسه مشترک کمیساران آب هیرمند که با حضور مسئولان جمهوری اسلامی و دولت وقت افغانستان برگزار شد، قاسم تقی‌زاده خامسی، معاون آب و آبفای وزیر نیرو هم اظهاراتی مشابه خطیب‌زاده را به زبان آورده بود: «مردم در منطقه سیستان تشنه هستند و آن‌چه که ما نگران آن هستیم دریافت نکردن حقابه در سال جاری و کمبود آب در سیستان است. ما پیگیر دریافت حقابه خود به صورت درست و کامل بر اساس معاهده هستیم.» اینکه چرا این مذاکرات هرگز به رفع تشنگی سیستان ختم نمی‌شود، پرسشی است با پاسخ‌های بسیار. ناامنی در افغانستان و ناتوانی حکومت‌ها در تامین آب شرب مردم افغانستان، تغییرات اقلیمی و خشکی بیشتر ایران و افغانستان مسائلی از این دست، از جمله عواملی است که این مذاکرات را بی‌نتیجه باقی می‌گذارد. دلیل دیگر اما شاید روا داری ایران باشد. همان که محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه سابق ایران گفته بود: « ما می‌توانیم از اهرم‌های مراودات مرزی، مهاجران افغان، موضوع مواد مخدر و تجارت در مورد افغانستان استفاده کنیم اما مشی ما در مورد همسایگان‌مان، خصوصا همسایگان مسلمان تاکنون این بوده که گروکشی نکرده‌ایم.» در دوران طالبان، علاوه بر این اهرم‌ها، ایران می‌تواند از ظرفیت‌هایی چون مولوی عبدالحمید هم استفاده کند. امام جمعه اهل سنت زاهدان اگرچه با اظهارات خود و دفاعش از طالبان با انتقادات بسیاری مواجه شده ولی توانسته در میان طالبان احترام ویژه‌ای به دست آورد. احترامی که شاید، به بازگشت آب به سیستان کمک کند.