همه فکر می‌کنن ایران تو صادرات فرش دستباف گولاخه و هیچکس به پاش نمـی‌رسه! اما واقعیت اینـه کـه سال ۲۰۱۱ سـهم فـروش ایـران از فرش دسـتبـاف در جـهـان حـدود ۲۵.۵ درصـد بود و بیشترین سهم فروش رو داشـتیم. اما سال ۲۰۲۲ سهم ایران چقدر بوده؟ چند ساله هند و چین دارن رو این بازار کار می‌کنن و الان ۳۰ درصد بازار دسته هنده. نزدیک ۱۰ درصد هم چین و ایران فقط ۷.۴ درصد از بازار فرش دستباف دنیا رو داره! سال ۲۰۱۲ حدود ۴۲۷ میلیون دلار صادرات داشتیم و سال ۲۰۲۲ فقط ۵۰ میلیون دلار صادرات داشتیم.» این بخشی از توئیتی در شبکۀ مجازی «ایکس» است که یکی از کاربران منتشر کرده و دربارۀ دلایل افت فروش فرش ایرانی هم این‌طور توضیح داده است که: «استفاده از مواد اولیۀ کم‌کیفیت، استفاده‌نکردن از تکنولوژی‌های پیشرفته برای تولید رنگ و نخ، رعایت‌نکردن حقوق کارگران و عدم حمایت مادی و معنوی دولت‌ها از بافندگان فرش، از دلایل اصلی این رکورده! تاجران فرش ایران تبلیغات درستی ندارن، با سلیقۀ مخاطب خارجی هم هماهنگ نیستن، به‌علاوه داستان تحریم‌های مالی و بانکی هم که مشخصاً موثرن.» در ادامۀ این مطلب، کاربر دیگری کاهش کیفیت فرش ایران را تأیید کرده و نوشته است که: «چند وقت پیشا برای انجام کاری روی فرش دستباف تحقیقاتی انجام دادم و در کمال تعجب متوجه شدم یکی از دلایل کاهش سهم ما و عدم اقبال خارجی‌ها به‌ویژه دربارۀ فرش نائین، زدن گرۀ قلابیه؛ یعنی به‌جای‌اینکه نخ رو یک بار از دو تار رد کنند و گره بزنند، از چند تا تار مثلاً ۸ تا رد می‌کنند و بازار اینو فهمیده. چون فرش‌هایی که اینطوری بافته میشن، خیلی زود زیر پا گره‌هاشون باز میشه و مقاومت نداره و این بخش کوچیکی از قصۀ تلخ فرش‌ ایرانیه.»‌

تمام آیتم‌های بافت فرش تأیید می‌شود

کاهش کیفیت فرش ایران مورد تأیید متولیان این حوزه نیست. مدیرعامل اتحادیۀ سراسری شرکت‌های تعاونی تولید‌کنندگان فرش دستباف شهری، روستایی و عشایر و رئیس کمیسیون فرش و صنایع‌دستی اتاق تعاون ایران، دراین‌باره به «پیام ما» می‌گوید: «ادعای کاهش کیفیت فرش ایران نه مقبول است و نه صحیح. تنها فرشی که در دنیا شناسنامه‌دار شده و در سازمان بین‌المللی DC1 ثبت جهانی می‌شود، فرش دستباف ایران است. به‌همین‌دلیل تمام آیتم‌های یک فرش از مواد اولیه گرفته تا کارگاه، بافنده، نوع ابریشم، نوع فرش، میزان گره، اسم طرح و محل بافت کارشناسی می‌شـود.» «عـبدالله بهـرامی» بابیان‌اینـکه هیچ کشـوری چنین قابلـیتی نـدارد، ادامـه مـی‌دهد: «حضور مستمر نداشتن ما در بازارهای جهانی باعث شده است که نتوانیم دراین‌باره دفاع لازم را داشته باشیم. فرش دستباف ایران هم از لحاظ کیفیت و هم تنوع و رنگ و بافت، قابل مقایسه با هیچ فرشی در جهان نیست و حتی به ۵۰ درصد کیفیت این هنر ایرانی هم نمی‌رسند. اما یک مشکل وجود دارد؛ اینکه با وجود چنین ظرفیتی، مورد بی‌مهری قرار گرفته و صاحب و دل‌سوز ندارد.» 

  مواد بی‌کیفیت برای کدام فرش‌هاست؟

بهرامی در پاسخ به این سؤال که ادعا می‌شود به‌دلیل افزایش هزینه‌ها و عدم دسترسی به مواد اولـیۀ درجـه یـک، برخی فرش‌ها با مواد اولیۀ بی‌کیفیت تولید می‌شوند، می‌گوید: «ممکن است برای برخی فرش‌ها این مسئله وجود داشته باشد و این‌ها همان فرش‌هایی هستند که از لحاظ تجاری و هنری مهم نیستند. اما دربارۀ فرش‌های دستباف که جنبۀ تجاری دارند و دارای بافت و رج بالا هـستـنـد، مـواد اولـیۀ کـم‌کیـفیت استفاده نمی‌شود.» او در پاسخ به این سـؤال کـه چنیـن ادعایی در فضای مجازی به‌ویژه دربارۀ فرش نائین مطرح شده، عنوان می‌کند: «در اتحادیۀ ناظران، این مــسائـل را بـررسـی مـی‌کـنـنـد و بـا وجــود شناسنامه‌دارشدن این هنر ایرانی، چنین ادعایی به‌هیچ‌عنوان مورد تأیید نیست. 

به‌طور ویژه فرش نائین جزو محصولات شناسنامه‌دار این حوزه است. چنین ادعاهایی نه‌تنها از سوی رقیبان ما در تولید فرش، بلکه از سوی کسانی مطرح می‌شود که از ایران به کشورهای دیگر مهاجرت کرده و همچنان در این حوزه فعال هستند؛ اما انتقاداتی را مطرح می‌کنند که مورد تایید نیست.»‌

  از تکنولوژی‌های پیشرفته عقب نیستیم

رئیس کمیسیون فرش و صنایع‌دستی اتاق تعاون ایران دربارۀ مسائل مطرح‌شده دربارۀ عقب‌ماندگی صنعت فرش ایران از تکنولوژی‌های پیشرفته هم توضیح می‌دهد: «همین حالا هم چله‌کشی در صنعت فرش ما زبانزد است و برای فرش‌هایی انجام می‌شود که رج بالا دارند. ما دارهای قالی ارگونومیک استفاده می‌کنیم که هم برای راحتی بافنـده اسـت و هم این که فرش در چارچوب مهندسی تولید شود. دستگاه‌های نقشه‌خوان خوبی در کشور داریم که دقت در محل گره و بافت را افزایش می‌دهد. امکانات برای تولید فرش ایرانی مناسب است و به همراه تبحر و استادی هنرمندان این حوـزه، منـجر بـه تولید فرش منحصربه‌فردی می‌شود. 

به‌طور کلی هر کشوری در این حوزه توانایی دارد، ظرفیت ما از آن‌ها بـسیار بالاتر است.»  این مسئول دربارۀ اینکـه از چـه زمانـی فـرش ایرانی شناسنامه‌دار شده است، بیان می‌کند: «حـدود دو سال است که برای تمام فرش‌ها این شناسنامه از سـوی سـازمان ملـی استـاندارد صـادر می‌شـود. پیش‌تر هم برای فرش‌ها شناسنامه صادر می‌شد، اما منجر به ثبت جهانی در سازمان بین‌المللی DC1 نمی‌شد.»

عوامل تهدیدکنندۀ کیفیت فرش ایرانی

هرچند که ادعای قابل اثباتی دربارۀ کاهش کیفیت فرش‌های ایرانی وجود ندارد، اما بررسی‌ها نشان می‌دهد که عوامل مختلف می‌تواند تولید فرش را در این مسیر قرار دهد. از جمله تحریم‌ها که طی سال‌های اخیر صنعت فرش ایران را به‌شدت تحت‌تأثیر قرار داده است. به‌طور ویژه بازار آمریکا بخش قابل‌توجهی از صادرات فرش ایران را تشکیل می‌داد و پس از تحریم‌ها متوقف شد. این امر منجر به کاهش قابل‌توجهی در فروش و درآمد شـده اسـت؛ بـه‌طـوری‌کـه بـراسـاس گـزارش «الشرق‌الاوسط» صادرات از ۲ میلیارد دلار در ۱۹۹۴ بـه ۵۰ مـیلیـون دلار در ۲۰۲۲ رسـید. تـحریم‌ها همچنین دسترسی تولیدکنندگان را به مواد اولیۀ باکـیفیت کاهش داده و می‌تواند منجر به تولید محصول با پشم ضعیف یا رنگ‌های مصنوعی شود. 

تابـستان ۱۴۰۱ بـود کـه استـاندار گـیلان بـا نامرغوب‌خواندن نخ ابریشم چینی وارداتی به کشور، اعلام کرد این مواد اولیه بر کیفیت بافت فرش ابریشمی داخلی تأثیر می‌گذارد و باید در داخل کشور ابریشم خوب تولید شود تا نیازی به واردات نداشته باشیم. از سوی دیگر، افزایش هزینه‌های مواد اولیه مانند پشم و ابریشم، بر تولید فرش‌های باکیفیت هم تأثیرگذار است و مشکل در تأمین این مواد، منجر به جایگزین‌های با‌ کیفیت پایین‌تر می‌شود که بر کیفیت کلی فرش‌ها تأثیر خواهد داشت. پاییز ۱۴۰۱ رئیس اتحادیۀ تولیدکنندگان و بافندگان فرش دستباف تهران، دراین‌باره به «ایلنا» گفته بود: «مواد رنگ‌زای باکیفیت و خوب از ۳۰۰ سال پیش تاکنون از آلمان به ایران وارد می‌شد. اما به‌دلیل تحریم و افزایش قیمت ارز، دیگر امکان واردات آن از این کشور وجود ندارد. 

این درحالی‌است که بالای ۹۰ درصد کلاف‌های نخ، توسط مواد رنگ‌زای وارداتی رنگرزی می‌شود.» عامل دیگر اینکه، فشارهای اقتصادی باعث می‌شود که تولیدکنندگان با هدف کاهش هزینه‌ها نیروی کار ماهر را به‌ کار نگیرند. همچنین تغییر ترجیحات مصرف‌کننده می‌تواند منجر به تغییر جهت برای تولید فرش‌های ارزان‌تر و تولید انبوه شود و تولیدکنندگان سنـتی را تحت فشار برای کاهش هزینه‌ها قرار دهـد. این امر به‌طور بالقوه کیفیت فرش را به خطر می‌اندازد. مشکلات اقتصادی هم می‌تواند منجر به کاهش رغبت صنعتگران ماهر برای ادامۀ تولید در این حوزه باشد و همین امر هم کاهش کیفیت و اصالت فرش‌های تولیدشده را به دنبال خواهد داشـت. رقابت جهانی هم فـاکتور دیگری است که مـی‌تواند منجر به کاهش کیـفیت فـرش ایــران شــود. در ایـن‌بـاره خـبرگـزاری «laprensalatina» در بخشـی از گـزارش خـود دربارۀ این بازار رقابتی نوشته: کشورهایی از جمله هند، پاکستان و نپال، جایگزین‌های ارزان‌تری ارائه می‌دهند و اغلب مشتریانی را که قبلاً فرش ایرانی را ترجیح می‌دادند، جذب کرده‌اند. این رقابت برخی از تولیدکنندگان ایرانی را وادار کرده تا کیفیت خود را برای رقابت در قیمت پایین بیاورند.