پیام ما گزارشی از مقاله تازه مجله نیچر درباره کاهش منابع آب در ایران منتشر می‌کندسفره‌‌ خالی آب‌های زیرزمینیکاهش آب‌های زیرزمینی در 14 سال به اندازه یک و نیم دریاچه ارومیه بوده است

مقاله‌ای که سه روز پیش در وب‌سایت نیچر (Nature) منتشر شد، خطر امنیت آبی و تبعات آن را بیش از هر زمان دیگری گوشزد می‌کند. نویسندگان مقاله (سمانه اشرف، علی ناظمی، امیر آقاکوچک) با بررسی داده‌های موجود در ۱۴ سال، به کاهش چشمگیر ذخایر آب‌های زیرزمینی اشاره می‌کند؛ کاهشی برابر با ۷۴ کیلومتر مکعب. عددی به بزرگی یک‌ونیم دریاچه ارومیه در زمانی که بیشترین حجم آب را داشته است. نویسندگان این مقاله هشدار می‌دهند که ادامه «مدیریت ناپایدار آب‌های زیرزمینی در ایران» می‌تواند به اثرات بالقوه برگشت‌ناپذیر روی زمین و محیط زیست منجر شود و امنیت آب، غذا و امنیت اقتصادی-اجتماعی کشور را تهدید کند.در مقاله‌ای که اخیرا منتشر شده، با استفاده از داده‌های متوسط سطح آب زیرزمینی در ۴۷۸ زیرحوضه و ۳۰ حوضه در ایران، میزان کاهش آب‌های زیرزمینی در سطح کشور ایران و نقش عناصر طبیعی و انسانی تاثیرگذار بر آن در دوره ۲۰۰۲ تا ۲۰۱۵ (۱۳۸۱ تا ۱۳۹۴) بررسی شد. محاسبه صورت گرفته نشان می‎دهد که کل کاهش آب‌های زیرزمینی در ایران در طی این دوره حدود ۷۴ کیلومتر‌مکعب بوده است.در سال‌های اخیر با افزایش روزافزون جمعیت جهانی و افزایش قابل توجه سرانه مصرف آب، میزان برداشت از آب‎های زیرزمینی به شدت افزایش یافته است. در حال حاضر یک سوم جمعیت جهان در مناطقی زندگی می‌کنند که دچار تنش آبی است؛ به ویژه در مناطق نیمه خشک و خشک آسیا، خاورمیانه، شمال آفریقا و کشورهای مدیترانه‌ای. در بسیاری از این مناطق، آّ‌ب‌های زیرزمینی تنها منبع قابل اعتماد آب است؛ چون آب‌های سطحی در بعضی از فصول یا به طور دائمی یافت نمی‌شوند. از آنجایی که تقاضای آب در این مناطق بیشتر برای تولید غذا است – مثلا ۸۵ درصد از آب مصرفی در خاورمیانه فقط صرف آبیاری می‌شود- دسترسی به آب‌های زیرزمینی و امنیت غذایی به طور گسترده‌ای درهم تنیده شده و با امنیت ملی و منطقه‌ای گره خورده است. در مناطق گرم‌تر و پرجمعیت‌تر، دسترسی به آب‌های زیرزمینی موضوع بسیار حیاتی‌تری است؛ چرا که در این مناطق، با افزایش دما، منابع آب‌های سطحی بیشتر از بین می‌روند و رقابت بر سر باقی‌مانده آب‌های سطحی افزایش می‌یابد.
ایران نیز به عنوان یکی از کشورهای این منطقه خشک، می‌تواند در آینده‌ای نه چندان دور با مشکلات خطرناکی روبرو شود؛ خصوصا آن‌که در این کشور، خشکی طبیعی با توسعه سریع اقتصادی-اجتماعی، تقاضای روزافزون آب به ویژه برای کشاورزی و مدیریت ناپایدار زمین و آب ترکیب شده است. تاثیر کاهش ذخایر آب‌های زیرزمینی در ایران، در حال حاضر با برداشت بیش از اندازه و در حدود ۷۷ درصدی، خود را آشکار کرده است: افزایش شوری خاک در کل کشور، افزایش شدت و بسامد فرونشست زمین در سطح ایران. البته این‌ها تبعات فعلی این وضعیت است. به نوشته این مقاله، تبعات طولانی‌مدت دیگری هم وجود دارد که امنیت آبی و غذایی و اجتماعی-اقتصادی را به خطر می‌اندازد. نویسندگان این مقاله به این نتیجه رسیده‌اند که گرچه خشکسالی‌های هواشناسی/ هیدرولوژیکی به عنوان محرکی، کاهش ذخایر آب‌های زیرزمینی را تشدید کرده‌اند؛ اما کاهش این ذخایر در مقیاس حوضه، عمدتا به دلیل برداشت گسترده آب توسط انسان‌ها اتفاق افتاده است. بر اساس میانگین سطح آب‌های زیرزمینی برآورد شده در مقیاس حوضه، آب‌های زیرزمینی ایران در سال‌های ۲۰۰۲ تا ۲۰۱۵ (حدودا از سال ۱۳۸۱ تا سال ۱۳۹۴) حدود ۷۴ کیلومتر‌مکعب کاهش یافته است. برای اینکه بزرگی این عدد را متوجه شوید، این گزارش می‌افزاید، این حجم آب ۱.۶ برابر بیشتر است از حجم آب دریاچه ارومیه در زمانی که بیشترین آب را داشت (۴۶ کیلومتر‌مکعب در سال ۱۳۷۵). دریاچه ارومیه، بزرگ‌ترین دریاچه آب شور در خاورمیانه و ششمین دریاچه آب شور بزرگ در جهان است.گرچه در طول دوره مطالعه، ذخیره آب‌های زیرزمینی در برخی از زیرحوضه‌ها افزایش یافت، تمام حوضه‌های اصلی در طی ۱۴ سال، از ۲۰ تا ۲۶۰۰ درصد کاهش آب‌های زیرزمینی را تجربه کردند. بیشترین میزان کاهش در حوضه دریاچه نمک (حوضه شماره ۱ در شکل) بوده است؛ حوضه‌ای که ۲۶ درصد جمعیت ایران را شامل می‌شود و در مدت ۱۴ سال، کاهش حدودا ۲۰ کیلومتر مکعبی آب را داشته است. حوضه طشک (بختگان) که حدود ۳.۵ درصد از جمعیت ایران را شامل می‌شود، بالاترین تغییر نسبی را در ذخیره آب‌های زیرزمینی نشان می‌دهد؛ کاهش حدود ۲۶۰۰ درصدی. کمترین کاهش (۰.۰۱ کیلومتر مکعب) و کمترین تغییر نسبی در ذخیره آب‌های زیرزمینی هم در حوضه هراز-قره‌سو (کاهش ۲۰ درصدی) در شمال ایران دیده بوده که ۴ درصد از کل جمعیت ایران را شامل می‌شود.
در مقیاس کشور، از سال ۲۰۰۲ تا ۲۰۱۵، ذخایر آب زیرزمینی ایران با سرعت ۵.۲۵ کیلومتر مکعب در سال، دچار کاهش تدریجی شده و در طی ۱۴ سال، به طور کلی شاهد کاهش ۱۷۵۲ درصدی بوده است. گرچه با وجود افزایش حفر چاه‌ها، این وضعیت خیلی هم دور از انتظار نبوده است. طبق این مقاله، در این مدت، تعداد چاه‌های ثبت شده در ایران از ۴۶۰ هزار به ۷۹۴ هزار چاه رسیده است و این عدد در سراسر حوضه‌های آبی ایران با افزایش فزاینده روبه‌رو است؛ از ۱.۹ درصد در ابرقو تا ۳۵۰ درصد در هامون هیرمند. با بررسی داده‌های به دست آمده در این پژوهش، مشخص می‌شود که کاهش آب‌های زیرزمینی در حوضه‌های پرجمعیت در غرب، جنوب غرب و شمال شرق ایران، شدیدتر بوده است. مناطقی که دارای بزرگ‌ترین زمین‌های آبیاریِ دو محصول استراتژیکِ گندم و جو هستند. به عنوان مثال، حوضه کرخه که ۱۱ درصد از مجموع تولید گندم کشور در آنجا تولید می‌شود، در ۱۴ سال مطالعه، ۱.۰۸ کیلومتر مکعب کاهش آب داشته است (حوضه شماره ۱۵ در شکل). در حوضه کارون هم آب‌های زیرزمینی، منبع عمده‌ای برای آب خانگی و آبیاری به شمار می‌آید. در این حوضه هم ۰.۹۱ کیلومتر‌مکعب کاهش آب داشته‌ایم (حوضه شماره ۱۶ در شکل). با توجه به سطح کاهش آب‌های زیرزمینی و کمبود فزاینده منابع سطحی آب در این دو حوضه، نگرانی‌های عمده‌ای برای حفظ کشاورزی آبیاری و تامین آب خانگی در سال‌های پیش‌رو وجود خواهد داشت.
عامل اصلی کاهش آب‌های زیرزمینی
تغییرات ذخایر آب‌های زیرزمینی به عوامل متعددی اعم از میانگین بلندمدت بارندگی سالانه، تبخیر و تعرق، شارژ مجدد آب‌های زیرزمینی، برداشت‌های انسانی از آب‌های زیرزمینی، بازگشت جریان به سفره‌های زیرزمینی و… بستگی دارد. در مقیاس کشوری، کاهش چشمگیر ذخایر آب‌های زیرزمینی با کاهش آب‌های سطحی قابل دسترسی (یا همان بارندگی منهای تبخیر و تعرق)، که در نهایت باعث کاهش نرخ شارژ مجدد آب‌های زیرزمینی می‌شود در ارتباط بوده است. به عنوان مثال، طی خشکسالی شدید سال ۲۰۰۷، (۱۳۸۶-۱۳۸۷)، کاهش ۲۰ درصدی آب‌های سطحی قابل دسترسی باعث کاهش ۱۰ درصدی شارژ مجدد آب‌هی زیرزمینی شد. همین موضوع باعث کاهش چشمیر ۴۰ درصدی ذخیره آب‌های زیرزمینی، نسبت به سال قبل از آن شد. این در حالی بود که برداشت آب، فقط ۱.۳ درصد افزایش یافته بود. این موضوع اهمیت نقش شارژ طبیعی آب‌های زیرزمینی را در حفظ این ذخایر در سراسر کشور به خوبی نشان می‌دهد.در مقیاس حوضه‌ای اما تاثیر برداشت آب بسیار زیاد است و داده‌ها نشان می‌دهد، تغییر ذخایر آب‌های زیرزمینی در ۷۰ درصدِ حوضه‌های ایران، به شدت بر برداشت‌های انسانی وابسته بوده است. بنابراین می‌توان گفت که کاهش شارژ مجدد آب‌های زیرزمینی، به همراه افزایش برداشت انسانی از سفره‌های زیرزمینی، دو عامل اصلی کاهش گسترده ذخایر آب‌های زیرزمینی در ایران است. آب‌های زیرزمینی، با تامین حدود ۳۶ درصد از آب آشامیدنی و ۴۲ درصد از آب کشاورزی، منبع مهمی از آب شیرین در سراسر جهان به شمار می‌آید.

حوضه کاروندریاچه آب شوردریاچه ارومیهکاهش آبهای زیر زمینیمحیط زیست
مطالب مرتبط
در بندرعباس تصفیه خانه اصلاح نشد و فاضلاب هنوز به دریا می ریزدیک دریا فاضلاب
محیط زیست: مواد آلی آبی که از تصفیه خانه خارج می‌شود و به دریا می ریزد ۳ برابر حد استاندارد است
جزئیات صدور شناسنامه و حمایت بیمه‌ای همیاران طبیعت اعلام شدامیدواری همیاران طبیعت به حمایت‌های قانونی
سازمان جنگل‌ها اعلام کرده اگر این نیروهای داوطلب و مردمی حین حفاظت از عرصه‌های طبیعی مصدوم شوند هزینه پزشکی، غرامت صدمه جسمی و نقص عضو به آنان تعلق خواهد گرفت
اقلیم
۱۹۹۸
داوطلبانمحیط زیست
پیشنهاد پروژه «گربه‌سانان هم‌بوم یوز»، ادامه طرح بین‌المللی حفاظت از یوزپلنگ آسیایی را با ابهام مواجه کرده استپرونده غبارگرفته پروژه یوز
فاطمه باباخانیفاطمه باباخانی
یادداشت مسعود تجریشیمسعود تجریشیامروزه به واسطه گسترش ارتباطات و نشر عمومی دغدغه‌های زیست‌محیطی در لایه‌های مختلف اجتماعی، خدمات زیست‌بومی تالاب‌ها و کارکردهای آن‌ها که طیفی وسیع، از حمایت از تنوّع زیستی گرفته تا تعدیل اقلیم و استفاده‌های تفریحی را شامل می‌شوند، بر کم‌تر کسی پوشیده است.

ارسال پاسخ

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *