خزر، فرصتی برای برون رفت کشور از خشکسالی

 در هزاره سوم میلادی زمانی که در فرایند خشکسالی بسیار بزرگ قرار داریم و کمبود آب یکی از مشکلات مهم استراتژیک کشور شده، برون رفت از این چالش و تامین آب مناسب در بخش کشاورزی، شرب و آبادانی مبتنی بر مدیریت صحیح منابع آب دریای خزر است چون این دریا ظرفیت نجات کشور را از خشکسالی دارد پس از این حوضه آبی ارزشمند از انواع آلودگی‌ها محافظت کنیم.

ایران دارای اقلیم متفاوتی است، کشوری که همزمان در یک نقطه آن می توان اسکی کرد و در نقطه ای دیگر شنا، این یعنی تنوع زیستی که در شمال و جنوب متفاوت است؛ در شمال وجود دریای خزر حال و هوای فرح بخشی به منطقه بخشیده و باعث شده که نوار شمالی کشور همواره رنگ سبز و تازگی به خود بگیرد، وجود یک خط ساحلی در استان های گیلان، مازندران و گلستان و سرسبزی آنها در اثر رطوبت این دریاچه بزرگ، چهره آنها را دگرگون کرده و جاذبه های بسیاری به آنها داده، اما همین ویژگی ممتاز بلای جان این پهنه آبی و سرزمین اطراف آن شده است.

دریای خزر با وسعت ۶۰۰ هزار و ۳۸۴ کیلومتر مربع بزرگترین دریاچه جهان است که طول سواحل آن به ۷۰۰۰ کیلومتر می رسد. کشورهای ایران، روسیه، جمهوری آذربایجان، ترکمنستان و قزاقستان این دریاچه را در برگرفته اند و همگی از مواهب آن استفاده می کنند، آنچه که ارزش بسیاری به این دریاچه می بخشد وجود ۴۰۰ گونه آبزی در آن است که در میان آنها ماهیان خاویاری مهمترین موجودات این دریاچه به شمار می روند، علاوه بر منابع زنده، خزر پس از خلیج فارس و سیبری، به لحاظ ذخایر نفت و گاز موجود در ساحل و زیربستر در مقام سوم قرار دارد و همین مساله ارزش آن را چندین برابر می کند.

وجود خزر برای معاش حدود ۱۵ میلیون نفر ساکنان حاشیه آن حیاتی است به طوری که هزاران فرصت شغلی به واسطه وجود این دریاچه ایجاد شده است، شاید همین ویژگی ها است که خزر را با انواع آلودگی ها از جمله پساب های خانگی، کشاورزی و آلودگی های نفتی مواجه کرده، بر همین اساس بود که در سال ۱۳۸۲ (۲۰۰۳) که پنج کشور ساحلی پیرامون خزر، کنوانسیون منطقه ای حفاظت از محیط زیست دریای خزر موسوم به کنوانسیون تهران را امضا کردند و در ۱۲ آگوست ۲۰۰۶ برابر با ۲۱ مردادماه ۱۳۸۵ متعهد شدند تا مفاد این معاهده نامه را رعایت کنند و این طور شد که این روز به عنوان یک واقعه مهم زیست محیطی روز ملی دریای خزر نامگذاری شد.

اما باید دید که آیا مفاد این کنوانسیون رعایت شده که با وجود مشکلات ایجاد شده در خزر به نظر نمی رسد آنطور که باید درست و دقیق اجرا نشده است، شواهد نشان می دهد که کشورهای روسیه، جمهوری آذربایجان، قزاقستان، ترکمنستان و ایران که در حاشیه دریای خزر قرار دارند هر یک با توجه به جمعیتی که در نوار ساحلی آنها متمرکز است و فعل و انفعالاتی که در حوضه آبریز رودخانه های منتهی به دریای خزر صورت می گیرد، سهم بسزایی در رها سازی آلودگی های مختلف بر دریای خزر دارند.

مثلا آلودگی های نفتی در سواحل جمهوری آذربایجان به ویژه منطقه دماغه باکو، آلودگی ناشی از فعالیت های انسانی مانند ضایعات جامد شهری، روستایی و پساب های کشاورزی، آلودگی های صنعتی ناشی از فعالیت در قزاقستان و روسیه، چند سالی است گریبان خزر را گرفته و نفسش را به شماره انداخته است، در این میان سهم ترکمنستان بسیار ناچیز است که آنهم به میزان روان آب هایی که از بخش خشکی وارد خزر می شود بر می گردد چون سهم این کشور در رودخانه های منتهی به خزر کم است.

از سوی دیگر نوسانات تراز آب خزر در چند دهه اخیر مشکلاتی را برای این پهنه و سازه های اطراف آن ایجاد کرده است که تمام اینها در کنار هم حیات بزرگترین دریاچه جهان و زیستمندان موجود در آنرا به سختی انداخته است که همایون خوشروان مجری طرح بین‌المللی اثر نوسانات دریای خزر بر محیط زیست مناطق ساحلی دراین باره به خبرنگار محیط زیست ایرنا گفت: راه برون رفت از این مشکلات تقویت ساختارهای پژوهشی در زمینه دریا در کشور است.