با توجه به آمار بالای افراد دارای معلولیت، در دهه‌های گذشته مفهوم گردشگری برای همه یا گردشگری در دسترس (Accessible Tourism) از سال ۲۰۰۹ مطرح شد؛ مفهومی برای اینکه همه انسان‌ها بدون توجه به سن، نژاد، معلولیت جسمی و ذهنی بتوانند در میان کشورها سفر و جهان را کشف کنند. مفهوم دسترس‌پذیر بودن نیز ذیل همین مفهوم یا در راستای آن مطرح می‌شود تا بتوانیم به گردشگری پایدار نزدیک شویم.

بهار سال گذشته (1401) بود که مدیرکل دفتر توسعه گردشگری داخلی وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی از آغاز فعالیت میز ملی گردشگری دسترس‌پذیر با هدف توسعه گردشگری سالمندان و افراد دارای معلولیت در معاونت گردشگری خبر داد؛ میزی که به گفته «سید مصطفی فاطمی» تشکیل شد تا در حوزه دسترس‌پذیر کردن و تأمین زیرساخت‌های لازم در تأسیسات گردشگری و احیای حق سفر و گردشگری برای این قشر از جامعه، فعالیت کند.
 

به گفته او، کمیته گردشگری سالمندان و معلولین می‌تواند بر مبنای شبکه‌ای هدفمند با پرداختن به زوایای مختلف این حوزه اعم از تعریف ضوابط، آئین‌نامه‌ها، دستورالعمل‌ها، قانون، تعریف شاخص‌های اقتصادی، ایجاد بسترهای حمایتی و تسهیل‌گری جهت ریل‌گذاری سریع به سوی دستیابی به ایجاد امکان سفر برای این قشر مهم جامعه مؤثر عمل کند.

حالا بیش از یک سال از تشکیل این میز گذشته است. مدیرکل دفتر توسعه گردشگری داخلی درباره فعالیت‌های صورت گرفته در این مدت به «پیام ما» توضیح می‌دهد و می‌گوید: «دو شهر یزد و کیش از پیش به عنوان شهر کاندید گردشگری دسترس‌پذیر مشخص شده بودند و شیراز و کاشان هم به تازگی به این فهرست اضافه شدند. در قالب فعالیت‌های میز گردشگری در این شهرها تلاش می‌کنیم محورهای گردشگری هم از نظر فیزیکی و هم از نظر آموزش و فرهنگ‌سازی به افرادی که با مردم در ارتباط هستند، گردشگری دسترس‌پذیر را محقق کنیم.»

فاطمی همچنین توضیح می‌دهد که این رویکرد در مجموعه‌های بزرگ گردشگری از جمله «عباس‌آباد»، «برج میلاد» و «ایران مال» و همچنین برای هتل‌ها و مجموعه‌های بزرگ دنبال شده است.
 

تدوین دستورالعمل و انتظار برای ابلاغ

به صورت کلی میز گردشگری دسترس‌پذیر در وزارتخانه یک رویکرد کلی دارد و آن، بررسی قوانین و مقررات حوزه گردشگری از همه انواع است تا بتواند علاوه‌بر رایزنی در این زمینه در نظارت و ارزیابی دسترس‌پذیر بودن اماکن کمک کند و هم ضوابط و شیوه‌نامه‌هایی برای فعالیت مجموعه‌های جدید تدوین کند. شیوه‌ای که در این میز فعال است، شیوه تحقیقی است‎ تا اماکن موجود به نشان گردشگری دسترس‌پذیر مجهز و پروژه‎های نمونه معرفی شوند. این شیوه کمک می‌کند فضای شهر رقابتی شود و همه کمک کنند تا این مفهوم گسترش پیدا کند؛ این صحبت‌هایی است که پیش از این «سیدمهدی صادقی» که سال‌ها در حوزه معلولیت فعالیت اجتماعی دارد و با این فعالیت شناخته شده است، به «پیام ما»‌ داده بود. حالا مدیرکل دفتر توسعه گردشگری داخلی وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی به تدوین دستورالعمل‌هایی برای مجموعه‌های اقامتی، سرویس‌های بهداشتی و اماکن گردشگری اشاره می‌کند و می‌گوید: «مطالعات در این زمینه انجام و دستورالعمل‌های لازم تدوین شده است،‌ اما برای ابلاغ در انتظار بررسی و نظر دستگاه‌های مرتبط است. مراحل قانونی این دستورالعمل‌ها در حال طی شدن است.»
 

«سید مصطفی فاطمی» همچنین از برگزاری نشست ستاد مناسب‌سازی با محوریت وزارت میراث فرهنگی و اخذ تصمیم‌های جدی در حوزه گردشگری دسترس‌پذیر خبر می‌دهد و می‌افزاید: «تفاهمی با اداره کل موزه‌ها امضا شده است و تعدادی از موزه‌ها مناسب‌سازی را آغاز کرده‌اند و همچنین قرار شد دوره‌های آموزشی نیز در این اماکن برگزار شد.»

برگزاری رویدادهای مرتبط، جشنواره کاریکاتور با هدف آگاه‌سازی جامعه نسبت به افرادی که نیازمندی‌های ویژه دارند، برگزاری فم‌تور، دوره‌های آموزشی به عنوان بعد اصلی این حوزه برای آموزش رفتار و برخورد صحیح با افراد دارای معلولیت از دیگر برنامه‌هایی است که میز گردشگری دسترس‌پذیر در بیش از یک سال گذشته داشته است.

با وجود این، آن‌طور ک فاطمی توضیح می‌دهد اعتبارات در این حوزه بسیار محدود است که باید فکری برای آن کرد.
 

کیش و یزد چه کردند؟

پیش از انتخاب شیراز و کاشان به عنوان شهرهای کاندید گردشگری دسترس‌پذیر، کیش و یزد به این عنوان رسیده بودند. مدیرکل دفتر توسعه گردشگری داخلی وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی هم پیش از این گفته بود استان یزد به منظور مناسب‌سازی تأسیسات گردشگری، مراکز فرهنگی و موزه‌های این استان در راستای میزبانی از گردشگران سالمند و معلول، موفق شده است گام‌های اساسی با همکاری و تعامل مستمر نهادهای بخش خصوصی و دولتی بردارد که این دستاورد در کلان‌شهرهایی همچون تهران به مراتب سهل‌تر خواهد بود.

به گفته فاطمی، شهر یزد اولین شهری است که توانسته نشان شهر گردشگری دسترس پذیر برای افراد معلول را کسب کند، اما جزیره کیش هم به عنوان دومین شهر انتخاب و شد.

**

گرچه موضوع گردشگری دسترس‌پذیر نه با این عنوان که بیشتر با عنوان مناسب‌سازی در دنیا و به‌ویژه کشورهای پیشرفته مورد توجه قرار دارد و می‌توان گفت قدمت گردشگری دسترس‌پذیر، هم‌زمان با مناسب‌سازی است، اما شاید بتوان شروع ماجرا در ایران را سال ۱۳۹۷ دانست. آن‌طور که «سیدمهدی صادقی»، فعال این حوزه پیش از این توضیح داده بود، در بسیاری از کشورها مناسب‌سازی جزو الزامات شهری است و در ایران هم این موضوع از سال ۱۳۹۷ و از طریق مجموعه شورای‌عالی شهرسازی به همه نهادهای دولتی و شهرداری‌ها ابلاغ شد که مناسب‌سازی چیست و چه الزاماتی باید در مناسب‌سازی رعایت شود؛ هرچند برخی ارگان‌ها تمکین نکردند، اما با مطالبات صورت‌گرفته کم‌کم موضوع مناسب‌سازی در خیلی وزارتخانه‌ها و سازمان‌ها به‌صورت جدی پیگیری شد. تشکیل میز گردشگری دسترس‌پذیر از سال گذشته هم یکی از اقداماتی است که فعالان این حوزه را به تحقق مفهوم گردشگری برای همه و گردشگری دسترس‌پذیر امیدوار کرده است.