امروزه اطلاعات مربوط به آلودگی هوای شهرها، چیزی شبیه به اطلاعات هواشناسی است. چرا که این اطلاعات در برنامه‌ریزی روزانهٔ شهروندان، چه به صورت مستقیم و چه به صورت غیرمستقیم تأثیر دارد. اطلاع‌یافتن از نقاط آلودهٔ شهر، کیفیت کلی هوای شهر، آلایندهٔ شاخص هر روز و داده‌هایی از این دست به شهروندان می‌گوید که امروز باید چه تمهیدی برای برنامهٔ روزانه‌شان بیاندیشند؛ خصوصاً اگر جزء گروه‌های آسیب‌پذیر دربرابر آلودگی هوا مثل سالمندان، بیماران قلبی و عروقی یا کودکان باشند.

از اوایل دههٔ ۱۳۹۰ وب‌سایت شرکت کنترل کیفیت هوای تهران اطلاعات لحظه‌ای مربوط به آلودگی هوای پایتخت را منتشر کرد. این اطلاعات شامل شاخص شش آلایندهٔ اصلی منوکسید کربن، دی‌اکسید نیتروژن، دی‌اکسید گوگرد، ازون، ذرات معلق کمتر از ۱۰ میکرون، ذرات معلق کمتراز ۲.۵ میکرون، شاخص کلی کیفیت هوا و شاخص‌های مربوط به هر یک ایستگاه‌های سنجش آلاینده‌ها است. تمامی این اطلاعات به صورت خودکار روی وب‌سایت منتشر می‌شد و حتی نمایه‌ای از وضعیت هوای مناطق مختلف نیز روی نقشهٔ تهران در اختیار مخاطبان قرار می‌گرفت. این نمایه به شهروندان کمک می‌کرد تا بتوانند وضعیت محل زندگی یا کار خود را از نظر کیفیت هوا ببینند. از طرفی متخصصان، پژوهشگران و دانشجویان نیز بدون هیچ محدودیت قادر به دریافت جداول تفکیکی از وضعیت هوا در سال‌های گذشته و به تفکیک ایستگاه‌های سنجش بودند.

نامعلوم بودن نحوهٔ دسترسی

با این حال از روز گذشته شهروندان تنها می‌توانند شاخص کلی کیفیت هوای تهران در ۲۴ ساعت گذشته و شاخص کلی کیفیت هوا در لحظه را ببینند و این وب‌سایت هیچ اطلاعات دیگری در اختیارشان قرار نمی‌دهد. با کلیک روی جزئیات، کاربر به صفحه‌ای برای ورود به بخش کاربری وب‌سایت هدایت می‌شود. نه‌تنها برای این اقدام اطلاعیه و توضیحی از قبل ارائه نشده، بلکه در هیچ بخشی از وب‌سایت نیز توضیح داده نشده که به چه صورت یک کاربر می‌تواند در وب‌سایت ثبت‌نام کند و از طریق ناحیهٔ کاربری خود بتواند از اطلاعات استفاده کند.

نه فقط اطلاعات مربوط به سال‌های گذشته، که حتی جزئیات اطلاعات روز هم از دسترس خارج شده است. این اطلاعات برای گروه‌های حساس بسیار مهم هستند. چرا که شاخص کلی کیفیت هوای شهر، شامل میانگین شاخص همه ایستگاه‌های سنجش است و شاخص کیفیت هوای نقاط مختلف شهر ممکن است با شاخص کلی متفاوت باشد. به‌عنوان مثال ممکن است شاخص کلی کیفیت هوای تهران در لحظه عدد ۷۰ و در وضعیت «قابل قبول» باشد اما در نقطه‌ای در حاشیه شهر این شاخص عدد ۴۸ و در وضعیت «پاک» قرار داشته باشد و در نقطه‌ای پرتردد از شهر شاخص کیفیت عدد ۱۱۰ و وضعیت «ناسالم برای گروه‌های حساس» باشد. به این‌ترتیب شهروندی که دچار بیماری‌های قلبی و عروقی است یا سالمند است، می‌تواند تصمیم‌ بگیرد که آیا در آن بخش از شهر با شاخص ناسالم تردد کند یا خیر. با وضعیت جدید وب‌سایت شرکت کنترل کیفیت هوای تهران، شهروندان نمی‌توانند به این اطلاعات دسترسی داشته باشند.

«مخالف این کار هستم» 

«یوسف رشیدی»، متخصص آلودگی هوا و مدیرعامل اسبق شرکت کنترل کیفیت هوای تهران که راه‌اندازی این سامانهٔ برخط در دوران مدیریت او اتفاق افتاده بود به «پیام ما» گفت که از این تصمیم و دلایل آن اطلاعی ندارد: «مدتی است که به این وب‌سایت سر نزده‌ام. این تصمیم عجیبی است و نمی‌دانم چرا این اطلاعات از دسترس عموم خارج شده است.»

او بر این باور است که اطلاعات آلودگی هوا، اطلاعاتی حساس نیستند که کسی بخواهد جلوی انتشار آنها را بگیرد: «به غیر از خبرنگاران و متخصصان و دانشجویان چه کسی می‌خواهد از آرشیو این اطلاعات استفاده کند؟ این اطلاعات داده‌هایی علمی هستند که باید در دسترس مردم باشند. اگر مثلا دربارهٔ اطلاعاتی مانند جزئیات میزان مصرف سوخت در کشور صحبت کنیم، شاید بگوییم اطلاعاتی حساس یا استراتژیک هستند. اما اطلاعات آلودگی هوا اینطور نیست. نمی‌دانم آیا سیاست خاصی در شهرداری تهران دنبال شده که چنین تصمیمی گرفته شده است یا آنکه این تصمیم از سوی شرکت کنترل کیفیت گرفته شده است.»

رشیدی همچنین می‌گوید که در دسترس بودن این اطلاعات برای عموم مردم، اعتماد عمومی را جلب می‌کند: «همین حالا ما یک سری از داده‌های هواشناسی را از کشور امریکا دریافت می‌کنیم که به صورت آزاد و رایگان در اختیار همهٔ کشورها قرار می‌دهد. ما با کمک همین داده‌ها وضعیت هوا را پیش‌بینی می‌کنیم. حالا اینکه بخواهیم داده‌های مربوط به آلودگی هوا را از دسترس عموم خارج کنیم، اصلاً کار درستی نیست. من صد در صد با این کار مخالفم.»

هنوز علت این تصمیم مشخص نیست و باید منتظر ماند و دید که آیا این یک تصمیم موقت است یا آنکه قرار است شهرداری تهران، دربارهٔ اطلاعات آلودگی هوا سیاست فیلترینگ را دنبال کند. این در حالی است که به‌طور معمول، روزهای آلودهٔ پایتخت از نیمهٔ آبان آغاز می‌شوند و معمولاً در این دوره از سال انتقادات از مدیریت شهری و حفاظت محیط زیست به دلیل آلودگی و افت شدید کیفیت هوا افزایش می‌یابد.