بیش از ۱۰ سال قبل قرار بود «سد ژاوه» با مخزنی به ظرفیت ۴۰ میلیون مترمکعب احداث و آبگیری شود تا برای مصارف کشاورزی و صنعت سنندج و انتقال ۲۲۰ میلیون مترمکعب آب به دشت‌های «قروه» و «دهگلان» در کردستان استفاده شود.

سدی که قرار بود در سال ۱۳۹۲ آبگیری شود، به‌دلیل ریخته‌شدن فاضلاب و سایر مواد آلاینده به رودخانه «گاوه» و «قشلاق» ( دو رودخانه که ژاوه‌رود را تغذیه می‌کنند) و تکمیل‌نشدن تصفیه‌‎خانه سنندج، آبگیری آن را متوقف شد. هنوز هم سالی یک‌بار خبر آبگیری سد ژاوه از سوی دولت منتشر می‌شود، اما با مخالفت کارشناسان بار دیگر متوقف می‎‌شود.

ماجرا چه بود؟
در سال ۱۳۹۴ تصفیه‌خانه افتتاح شد، اما عنوان شد حجم فاضلاب ورودی افزایش یافته و تصفیه‌خانه موجود فقط ظرفیت تصفیه بخشی از فاضلاب سنندج را دارد، نه همه آن را. در زمان آغاز عملیات عمرانی سد در سال ۱۳۹۸، میزان آلایندگی رودخانه گاوه‌رود کمتر از سه درصد عنوان شده بود، اما تا سال ۱۳۹۹ این رقم به ۳۴ درصد افزایش پیدا کرد و عملاً آبگیری سد را متوقف کرد. براساس مصوبات دولت برای علاج‌بخشی به آب رودخانه‌های تغذیه‌کننده ژاوه‌رود، یعنی دو رودخانه «قشلاق» و «گاوه»، برنامه‌هایی مانند تکمیل تصفیه‌خانه سنندج مصوب شد تا میزان آلودگی اولیه در رودخانه کاهش پیدا کند.

براساس گزارش‌های منابع دولتی و دانشگاهی، مانند گزارش «وضعیت آلاینده‌های ورودی به مخزن سد ژاوه»، تهیه‌شده از سوی شرکت آب‌منطقه‌ای کردستان، گزارش «آبگیری سد مخزنی ژاوه سنندج و پیامدهای آن»، تهیه‌شده از سوی کمیته آب، شبکه ملی جامعه و دانشگاهِ «دانشگاه کردستان»، مقاله علمی‌-پژوهشی «ارزیابی پراکنش باکتری‌های شاخص در سرشاخه‌های رودخانه قشلاق و گاوه‌رود»، تهیه‌شده از سوی پژوهشکده اکولوژی دریای خزر، مؤسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، همچنین گزارش نشست مشترک اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی سنندج و دانشگاه کردستان، طی سال‌های ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۱، «حتی با فرض ارتقای تصفیه‌خانه آب شهر سنندج، بخش عمده‌ای از پساب‌ها و آلاینده‌ها در رودخانه جاری می‌شود.» درحقیقت، اقدامات دیگری علاوه‌بر ارتقای تصفیه‌خانه نیاز است تا این آلودگی‌ها به میزان قابل‌توجهی کاهش یابد. موضوع مهمی که دولت را به تدوین طرح علاج‌بخشی واداشت.

آخرین مطالعه
«مدل‌سازی کیفی رودخانه‌ها»، مطالعه‌شده از سوی شرکت آب‌منطقه‌ای کردستان در سال ۱۴۰۲،  آخرین مطالعه در مورد آبگیری سد ژاوه است. این مطالعه نیز تأیید می‌کند که رودخانه گاوه‌رود با سهم تقریبی ۵۲ درصد  تامین آب و سهم آلایندگی ۳۴ درصد یکی از منابع آلاینده ژاوه‌رود است. این آلایندگی عمدتاً ناشی از فعالیت‌های کشاورزی، روستایی و دام و طیور است. منابع تأمین‌کننده دیگر با سهم ۴۳ درصد از آورد سد ژاوه، رودخانه قشلاق است که با طول ۴۵ کیلومتر از پایاب سد قشلاق شروع شده و در مجاورت آن باغات و اراضی کشاورزی گسترش یافته است.

این رودخانه به‌واسطه عبور از شهر سنندج و نواحی منفصل شهری و روستاهای مجاور با آبراهه‌ها و مجاری سطحی منتهی به رودخانه، حامل جریانی از آلاینده‌هاست. سهم آلایندگی رودخانه قشلاق برای سد ژاوه، معادل ۶۶ درصد است که از این ۶۶ درصد، ۴۵ درصد آن مربوط به تصفیه‌خانه فاضلاب و شیرابه زباله است: «تصفیه‌خانه فعلی سنندج، در شرایط فعلی نه از نظر کمی (به‌دلیل حجم قابل‌توجهی از وجود جریان بای‌پس و تخلیه فاضلاب خام به رودخانه) و نه از نظر کیفی (عدم حذف فسفر و نیتروژن)، شرایط لازم و کافی را برای آبگیری سد ژاوه مهیا نکرده است. هیچ اقدامی در مورد ساماندهی فاضلاب، مدیریت فضولات حیوانی و دفع بهداشتی زباله‌های انسانی روستاهای واقع در حوضه آبریز سد ژاوه نشده است و آلایندگی همه روستاهای مذکور، عمدتاً از طریق مجاری آب‌های سطحی به رودخانه‌های قشلاق و گاوه‌رود سرازیر می‌شود.

مطالعاتِ رهاشده
پس از انجام این مطالعات دیرهنگام و هزینه هنگفت احداث سد، مسئولیت‌های مشخصی برای هر دستگاه در استان کردستان معین شد تا بتوانند طرحی را که با عنوان «علاج‌بخشی» خوانده می‌شود، اجرا و پس از سال‌ها سد ژاوه را آبگیری کنند. براساس مصوبه کارگروه علاج‌بخشی، ایجاد شبکه جمع‌آوری آب‌های سطحی برعهده شهرداری سنندج گذاشته شد. این موضوع در سال ۱۳۹۰ و ۱۳۹۱ هم از سوی وزارت نیرو با شهرداری سنندج مطرح شده بود. مطالعات ابتدایی آن هم در همان زمان انجام شد، اما هرگز اجرا نشد. مدیریت سموم و کودهای شیمیایی، کاهش مصرف و جایگزینی آن با کودهای طبیعی و رفع آلایندگی‌های ناشی از صنایع دام و طیور بالادست رودخانه نیز برعهده اداره‌کل جهادکشاورزی قرار گرفت. همچنین، اداره‌کل صنعت، معدن و تجارت این استان نیز مکلف به ساماندهی فاضلاب و پساب تولیدشده از صنایع کوچکی شد که در بالادست رودخانه ژاوه قرار دارند.

بااین‌حال، با گذشت بیش از ۱۰ سال از تکمیل سازه سد و آمادگی آن برای آبگیری هیچ‌یک از دستگاه‌ها به آنچه باید عمل نکرده‌اند.

در پیگیری «پیام‌ما» از دستگاه‌های متولی بهبود سلامت ژاوه‌رود، فقط شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران است که می‌گوید آنچه برعهده این سازمان بوده، اجرا شده است. «حسین راهنورد»، معاون اجرایی سدژاوه، می‌گوید: «وقتی سد به مرحله‌ای رسید که به بحث آبگیری آن وارد شدیم، مطالعه‌ای برای تعیین سهم آلودگی بخش‌های مختلف در مورد آب‌های ورودی به ژاوه‌رود انجام شد تا درصد آلایندگی‌ها و نوع و منشأ آن مشخص شود. سهم آلودگی قشلاق‌رود ۶۵ درصد و سهم گاوه‌رود ۳۵ درصد عنوان شد. در تحقیقات جزئی‌تر مشخص شد در شاخه قشلاق ۴۵ درصد سهم با تصفیه‌خانه سنندج است. مابقی هم سهم سایر آلاینده‌هاست. به همین دلیل، طرح ارتقای کمی و کیفی تصفیه‌خانه فاضلاب شهر سنندج، با هزینه پنج هزار میلیارد ریال، ظرفیت تصفیه ۱۵۰ هزار مترمکعب فاضلاب در شبانه‌روز و برای‌ جمعیت ۷۰۰ هزار نفر (در افق طرح) به روش تصفیه لجن فعال A۲O به بهره‌برداری رسید. درحقیقت، آن بخشی که در حوزه وظیفه ما بود، انجام شده است. اما نیاز به این است که همه دستگاه‌ها مصوبات مربوط به علاج‌بخشی را انجام دهند.»

نه شهرداری سنندج پاسخی می‌دهد، نه اداره‌های کل جهادکشاورزی و صمت. «فرزاد زندی»، مدیرکل حفاظت محیط‌زیست کردستان نیز به‌عنوان نهاد متولی حفظ سلامت حوضه آبریز ژاوه صحبت درباره اقدامات دستگاه‌های مکلف در طرح علاج‌بخشی را به‌بعد از جلسه‌ای موکول می‌کند که قرار است در آینده نزدیک در این استان برگزار شود.

 خطر نیترات فسفر
«مرتضی موسوی»، کارشناس توسعه سد، در گفت‌وگو با پیام‌ما درباره آنچه ژاوه از آن رنج می‌برد توضیح می‌دهد: «چون شهر سنندج شبکه جمع‌آوری آب‌های سطحی ندارد، همه آب حاصل از بارش در سطح شهر، وارد تصفیه‌خانه فاضلاب شهر می‌شود. این تصفیه‌خانه ظرفیت این حجم از ورودی را ندارد و عملاً دو تا سه ماه از سال ناچار به انجام «بای‌پس» (ایجاد مسیر موقت) است. این موضوع برای رودخانه از لحاظ کیفی بسیار بد است. نکته بعدی بحث کودهای شیمیایی کشاورزی است. به‌ویژه در شاخه گاوه‌رود درصد آلایندگی زمین‌های کشاورزی بسیار بالاست. متأسفانه در مورد این موضوع هم اقدامات خاصی انجام نشده است. در زمان بارندگی «نیترات فسفر» این کودها زهکش و وارد رودخانه می‌شود. در بالادست ژاوه‌رود هم کشتارگاه مرغ و هم کارخانه دام و طیور استقرار دارد که متولی کاهش آلایندگی آنها جهادکشاورزی است.»  

او ادامه می‌دهد: «صنایع کوچک، مانند پرورش ماهی، قالیشویی، کارواش و غیره در بالادست سد ژاوه وجود دارند که متولی آن اداره صمت کردستان است. در مورد ساماندهی فاضلاب و پساب این صنایع هم اقدامی انجام نشده است. موضوع بعدی که دارای اهمیت است، بحث اتصال نواحی منفصل شهری و روستایی به شبکه فاضلاب است. نواحی حاشیه شهر سنندج و روستاهایی که اطراف این شهر سنندج قرار دارند، شبکه فاضلاب ندارند. حجم فاضلاب تولیدشده از این نواحی به‌صورت ثقلی وارد رودخانه می‌شود و رودخانه هم تا مخزن سد ژاوه امتداد پیدا می‌کند. بسیاری بخش‌ها به شبکه متصل شده است، اما این اتصال به‌خصوص در مورد بخش‌های بزرگ کامل نیست.»

علاج‌بخشی «ژاوه‌رود» انجام نمی‌شود. میلیاردها تومان صرف ساخت سدی شد که عملاً از آن استفاده نمی‌شود. تنش آبی در کردستان هم مانند سایر نقاط کشور رو به افزایش است. اما سدژاوه، جایی خوابیده در دل کوه‌های سنندج، دردی از این استان دوا نمی‌کند.