منبعی که دیده نمی‌شود

وقتی درباره مصرف آب صحبت می‌شود، معمولاً نگاه‌ها به سمت کشاورزی یا صنایع سنگین می‌رود. اما صنعت پوشاک نیز یکی از مصرف‌کنندگان مهم منابع آبی است؛ موضوعی که کمتر موردتوجه عموم قرار گرفته است. آب تقریباً در تمام مراحل تولید پوشاک حضور دارد. از کشت پنبه و تولید الیاف گرفته تا شست‌وشو، رنگرزی، چاپ و تکمیل پارچه. به همین دلیل هرگونه فشار بر منابع آبی می‌تواند مستقیماً بر زنجیره تولید اثر بگذارد.

مجله «ووگ» در گزارشی با عنوان «مد هنوز تأثیر خود بر آب را نادیده می‌گیرد» به پژوهش مؤسسه «Planet Tracker» استناد می‌کند؛ پژوهشی که نشان می‌دهد حدود ۹۰ درصد برندهای بزرگ پوشاک جهان هنوز اطلاعات شفافی درباره ریسک‌های مرتبط با آب منتشر نمی‌کنند. به بیان دیگر، بسیاری از شرکت‌ها هنوز ارزیابی دقیقی از میزان آسیب‌پذیری خود در برابر بحران آب ندارند.

این در حالی است که به گفته تحلیلگران، مسئله آب دیگر صرفاً یک دغدغه محیط‌زیستی نیست. کاهش منابع آبی می‌تواند هزینه تولید را افزایش دهد، زنجیره تأمین را مختل کند و حتی محل استقرار کارخانه‌ها را تغییر دهد.
در گزارش دیگری که ووگ بر اساس داده‌های سازمان «CDP» منتشر کرده، آمده است که تنها ۲۱ درصد شرکت‌های موردبررسی، بحران آب و آلودگی منابع آبی را به‌عنوان یک ریسک مالی برای کسب‌وکار خود شناسایی و گزارش کرده‌اند. این در حالی است که بسیاری از تولیدکنندگان پوشاک در کشورهایی فعالیت می‌کنند که به طور مستقیم با تنش آبی روبه‌رو هستند.

از بحران اقلیم تا بحران تولید

برای سال‌ها صنعت مد بیشتر به دلیل ردپای کربنی خود مورد انتقاد قرار می‌گرفت. اما امروز تصویر پیچیده‌تر شده است. افزایش دمای زمین، خشکسالی‌های طولانی، تغییر الگوهای بارش و کاهش منابع آب زیرزمینی بر تولید مواد اولیه اثر گذاشته‌اند. پنبه که همچنان یکی از مهم‌ترین مواد اولیه صنعت پوشاک جهان است، در بسیاری از مناطق تحت‌تأثیر تغییرات اقلیمی قرار گرفته است. از سوی دیگر، کارخانه‌های نساجی نیز با فشارهای جدیدی روبه‌رو هستند. محدودیت‌های مصرف آب، هزینه تصفیه پساب و مقررات محیط‌زیستی جدید باعث شده بسیاری از شرکت‌ها به دنبال روش‌های تازه‌ای برای کاهش مصرف آب باشند.

در سال‌های اخیر استفاده از فناوری‌های بازیافت آب، سیستم‌های بسته گردش آب و روش‌های جدید رنگرزی در بسیاری از کارخانه‌های جهان گسترش‌یافته است. شرکت‌های بزرگ نیز اهداف مشخصی برای کاهش مصرف آب تعیین کرده‌اند. برای مثال گروه لوکس «LVMH» اعلام کرده قصد دارد تا سال ۲۰۳۰ مصرف آب خود را ۳۰ درصد کاهش دهد.

این تحولات نشان می‌دهد آب به‌تدریج در حال تبدیل‌شدن به یکی از شاخص‌های مهم رقابت‌پذیری صنعتی است؛ درست همان‌طور که مصرف انرژی یا بهره‌وری تولید اهمیت پیدا کرده‌اند.

ایران؛ نساجی در دل مناطق کم‌آب

اگر در اروپا و آمریکا بحران آب به‌عنوان یک چالش آینده مطرح می‌شود، در ایران این مسئله از سال‌ها قبل به بخشی از واقعیت صنعت تبدیل شده است.

بخش مهمی از صنعت نساجی کشور در استان‌هایی متمرکز شده که خود با محدودیت منابع آبی مواجه‌اند. اصفهان یکی از مهم‌ترین نمونه‌هاست. استانی که هم یکی از قطب‌های اصلی نساجی ایران محسوب می‌شود و هم سال‌هاست با بحران آب دست‌وپنجه نرم می‌کند. بر اساس آمارهای ارائه‌شده از سوی رئیس انجمن صنعت نساجی و پوشاک استان اصفهان در سال ۱۴۰۴، این استان دارای حدود ۹۸۰۰ واحد صنعتی است که از این تعداد، ۲۳۰۰ واحد در حوزه نساجی فعالیت می‌کنند.

اهمیت اصفهان در صنعت نساجی ایران تنها به تعداد واحدهای تولیدی محدود نمی‌شود. پایگاه خبری صنعت نساجی و فرش ماشینی «آریادوک» نیز گزارش داده است که حدود ۷۵ درصد فرش ماشینی، ۵۰ درصد الیاف و نخ و ۶۰ درصد پارچه کشور در اصفهان تولید می‌شود. بخشی از این محصولات علاوه بر تأمین نیاز بازار داخلی، به کشورهایی مانند افغانستان و عراق نیز صادر می‌شود. این آمارها نشان می‌دهد که هرگونه محدودیت در دسترسی به منابع آب در اصفهان، تنها یک مسئله محلی نیست؛ بلکه می‌تواند بر بخش قابل‌توجهی از تولید، اشتغال و صادرات صنعت نساجی کشور اثر بگذارد.

یزد نیز شرایط مشابهی با اصفهان دارد. این استان یکی از قطب‌های اصلی صنعت نساجی کشور محسوب می‌شود و درعین‌حال با محدودیت‌های جدی منابع آبی روبه‌رو است.

چالشی به نام فناوری

البته مسئله فقط به منابع آب محدود نمی‌شود. فعالان صنعت نساجی ایران سال‌هاست درباره فرسودگی بخشی از ماشین‌آلات هشدار می‌دهند.
ماشین‌آلات قدیمی نه‌تنها بهره‌وری پایین‌تری دارند، بلکه معمولاً آب و انرژی بیشتری نیز مصرف می‌کنند. در بسیاری از کشورهای تولیدکننده پوشاک، نوسازی خطوط تولید و استفاده از فناوری‌های کم‌مصرف بخشی از راهبرد کاهش هزینه‌ها و افزایش تاب‌آوری در برابر بحران آب محسوب می‌شود. در ایران اما نوسازی تجهیزات با موانعی مانند هزینه‌های بالا، محدودیت‌های سرمایه‌گذاری و مشکلات تأمین ماشین‌آلات روبه‌رو بوده است. موضوعی که باعث می‌شود بخشی از صنعت نساجی همچنان با فناوری‌هایی فعالیت کند که برای شرایط
رئیس انجمن صنعت نساجی و پوشاک استان اصفهان می‌گوید در سال‌های گذشته حدود ۷۴ میلیارد دلار ماشین‌آلات صنعتی وارد کشور شده، اما سرعت استهلاک تجهیزات از روند نوسازی پیشی گرفته است. نتیجه این روند، افزایش میانگین عمر ماشین‌آلات و کاهش بهره‌وری در بسیاری از واحدهای تولیدی بوده است.

به گفته او، میانگین عمر ماشین‌آلات نساجی در ایران به حدود ۱۵ سال رسیده، درحالی‌که در بسیاری از کشورهای پیشرو، عمر اقتصادی این تجهیزات به حدود پنج سال کاهش یافته است. این فاصله فناوری نه‌تنها قدرت رقابت تولیدکنندگان داخلی را کاهش می‌دهد، بلکه مصرف آب و انرژی را نیز افزایش می‌دهد؛ موضوعی که در شرایط کم‌آبی، اهمیت دوچندانی پیدا می‌کند.

آینده‌ای فراتر از مد

آنچه امروز در گزارش‌های تخصصی و نشست‌های بین‌المللی صنعت مد دیده می‌شود، نشان می‌دهد که آب دیگر یک موضوع حاشیه‌ای در بحث پایداری نیست. برای بسیاری از شرکت‌ها، مسئله به مدیریت ریسک، حفظ زنجیره تأمین و رقابت‌پذیری اقتصادی مربوط می‌شود.

شاید به همین دلیل باشد که واژه‌هایی مانند «تاب‌آوری» و «بهره‌وری منابع» بیش از گذشته وارد ادبیات صنعت مد شده‌اند. صنعتی که زمانی بیشتر با ویترین فروشگاه‌ها و ترندهای فصلی شناخته می‌شد، حالا ناچار است درباره منابع طبیعی نیز تصمیم بگیرد.

برای ایران نیز این بحث فقط یک روند جهانی نیست. کشوری که بخش مهمی از صنعت نساجی آن در مناطق کم‌آب قرار گرفته، دیریازود با همان پرسشی روبه‌رو خواهد شد که امروز در بسیاری از کشورهای تولیدکننده پوشاک مطرح است: چگونه می‌توان در شرایط محدودیت منابع، همچنان تولید رقابت‌پذیر داشت؟

پاسخ این پرسش احتمالاً نه فقط در بازار و فناوری، بلکه در نحوه مدیریت یکی از حیاتی‌ترین مواد اولیه تولید نهفته است؛ آبی که شاید در ویترین فروشگاه‌ها دیده نشود، اما بدون آن بخش بزرگی از صنعت پوشاک امکان ادامه فعالیت نخواهد داشت.