دولت آیندۀ ایران با چه مشکلاتی در حوزهٔ اقلیمی روبه‌رو خواهد شد؟ برای پاسخ به این پرسش باید به آمارها و وضعیت موجود نگاهی بیندازیم. در سال ۱۴۰۱ حدود ۴۲ هزار نفر به‌دلیل پیامدهای تغییر اقلیم از جمله خشکسالی، توفان‌های شن و گردوغبار و سیل، مجبور به مهاجرت شدند. ولی به نظر می‌رسد، تا حدود ده برابر این تعداد، به‌دلیل تبعات تغییر اقلیمی از جمله در اثر کمبود آب در سال، مجبور به مهاجرت به مناطق با مخاطرات کمتر و منابع بیشتر آب شوند. 

هرساله تعداد فزاینده‌ای از ایرانیان، مناطق روستایی را ترک می‌کنند. زیرا مناطق بیشتری از ایران که خشک یا نیمه‌خشک است، هرساله بیشتر غیرقابل‌سکونت می‌شود. با خشک‌شدن تالاب‌ها و دریاچه‌های استان سیستان‌وبلوچستان در جنوب‌شرق ایران –مثل تالاب هامون که منبع اصلی غذا و امرار معاش هزاران نفر بود- بسیاری از مردم محلی به شهرها مهاجرت کرده‌اند. در این نواحی مردم به زاهدان و زابل یا استان‌های دیگر نقل‌مکان کرده‌اند. اخیراً تخمین زده است که طی یک سال، از تابستان ۱۴۰۱تا ۱۴۰۲، حدود ۱۰ هزار خانواده به‌دلیل خشکسالی و طوفان شن، زابل را به مقصد سایر نقاط ایران ترک کرده‌اند‌. حدود ۷۰ درصد مهاجرت به داخل ایران، ناشی از پیامدهای تغییر اقلیمی است. بسیاری از مناطق کشور در نهایت ممکن است غیرقابل‌سکونت شوند که منجر به مهاجرت دسته‌جمعی از این مناطق می‌شود.

حدود ۸۵ درصد از ایران پهنۀ منطقۀ خشک یا نیمه‌خشک است و باوجوداینکه میلیون‌ها نفر با خطر سیلاب در همین پهنه‌ها مواجه‌اند، بسیاری از همین مردم با کمبود آب و آسیب‌پذیری شدید در برابر خشکسالی درگیرند. خشکسالی شدید و جاری‌شدن سیلاب در افغانستان، یکی از آسیب‌پذیرترین کشورهای جهان از نظر شرایط اقلیمی، به همراه فاجعۀ سرنگونی نظام جـمهوری اسـلامی افغـانستان و روی‌کـارآمدن گروه تروریستی طالبان در مرداد ۱۴۰۰، یک بحران انسانی بزرگ ایجاد کرد. ایران مجدداً مقصد بخش بزرگی از پناهندگان افغانستانی شد که در برخی سکونت‌گاه‌ها در موج گرمای ۱۴۰۲، با چالش‌هایی از جمله دسترسی محدود به آب و غذای ارزان مواجه شـدند. بسیاری از مـهاجران در مـناطقی از کـشور مـانند کرمان، خراسان جنوبی و سیستان و بلوچستان زندگی می‌کنند.

با تـداوم ایـن شـرایـط، به احـتمـال زیـاد، مهاجرت‌های داخلی در ایران بیشتر خواهد شد. کشور ما سال‌ها با مشکل دسترسی به آب دست‌وپنجه نرم کرده است، اما وضعیت به‌طور فزاینده‌ای وخیم‌تر می‌شود. ایران تقریباً از ۸۳ درصد از کل منابع آب شیرین موجود استفاده می‌کند؛ (تقریباً دو برابر بیشتر از استانداردهای بین‌المللی  پایدار) بخشی از این به‌دلیل نحوۀ مدیریت منابع است. تقریباً تا ۹۰ درصد آب به بخش کشاورزی اختصاص دارد که فقط حدود ۱۳ درصد از اقتصاد کشور را تشکیل می‌دهد. چالش خودکفایی کشاورزی در زمانۀ بحران آب، برای آیندۀ ایران و توانایی تأمین غذای همۀ مردم کشور، بدون واردات غذا از طریق بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، مسئلهٔ مهمی است که باید در دستور کار فوری بعدی قرار گیرد.

افـزایـش بـهــره‌وری آب کــشور هـمـراه بـا ظرفیت‌سازی فنی، به مـداخلات دیـگری نیـز مربوط است؛ مانند ارائۀ پول نقد بـه افـراد در صنایع پرمصرف آب برای کمک به انتقال آن‌ها به صـنعت دیـگر. ازآنـجایی‌کـه سـازگـاری با سـامانه‌های بهینۀ آبیاری مزرعه و بـاغ‌ها زمان می‌برد، بـسـیاری از مالـکان و کشاورزان برای تغییر تردید دارند. حمایت مالی موقت می‌تواند آن‌ها را تا زمانی که زمین برای چرخۀ کشاورزی بعدی آماده شود، متوقف کند. درغیراین‌صورت، آن‌ها ممکن است به سایر نقاط کشور مهاجرت کنند تا شاید معیشت پایدارتری پیدا کنند.

رویکرد دیگر تغییر کاربری اراضی و مزارع در مناطق خاص، به‌منظور اطمینان از سازگاری با محـیط‌زیست اسـت. ارائـۀ کمـک‌های مالی، تجاری و برنامه‌های حمایتی مشابه، می‌تواند به افراد کمک کند تا بدون نیاز به نقل‌مکان به شهرها یا خارج از کشور، به‌راحتی از کشاورزی به کسب‌وکار جایگزین تغییر شغل دهند.

مدیریت منابع آب فقط یک موضوع کشاورزی نیست. ایران درگیر مناقشات پیرامون حقوق آب با کشورهای همسایه از جمله افغانستان، عراق و ترکیه است که به خصومت‌های تلخ و فزاینده‌ای تبدیل شده است که پیامدهایی برای مهاجران دارد؛ تا حدودی این بن‌بست‌ها به ساخت سدهای بزرگ برای افزایش کنترل بر جریان‌ها و مصرف آب بستگی دارد. تا پایان سـال ۱۴۰۰، تـعداد ۱۸۸ سـد در ایـران وجـود داشته اسـت. اگرچه این سدها ممکن است به انحراف و مدیریت آب کمک کنند، اما منجر به خشک‌شدن تالاب‌ها و دریاچـه‌ها مـی‌شوند و اثرهای عمـده‌ای بر زمیـن‌های کـشاورزی و ساکنان مـحلی و حیات‌وحش مانند پرندگان مهاجر داشته‌اند.

دولت ایران نتوانسته در مورد مدیریت رودخانۀ ارس که از ترکیه می‌گذرد و مرز ایران با ارمنستان و آذربایجان را تشکیل می‌دهد و هامون‌هیرمند که از افغانستان جاری می‌شود، به توافق پایدار و به نفع کشور ما برسد.

ایران برای توسعۀ ظرفیت فنی خود به تصفیۀ آب دریا از خلیج‌فارس نیاز دارد. از جمله مناطق آسیب‌پذیر ایران از نظر اقلیم، مناطق مرکز کشور از جـمله اسـتان‌های فـارس، اصـفهان، کرمان، سمنان، یزد و اسـتان‌های خراسـان است. این مناطق پیرامون دو کویر بزرگ «دشت لوت» و «دشـت کـویر» قـرار دارنـد. در ایـن مـیـان، استان‌هایی در شمال، مانند گیلان، گلستان و مازندران، بین دریای کاسپین و رشته‌کوه البرز قرار دارند که آب فراوان‌تر، هوای خنک‌تر و زمین حاصلخیزتری دارند و به‌این‌ترتیب، این مناطق شمالی به‌طور فزاینده‌ای برای مهاجران داخلی که به‌دلیل شرایط سخت از جاهای دیگر رانده شده‌اند، جذاب شده‌اند. طبق اعلام دولت، بین سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۲، حدود ۸۰۰ هزار نفر به مازندران مهاجرت کردند که بسیاری از آن‌ها از مناطق آسیب‌دیده از اقلیم بودند.

بااین‌حال منابع در این استان‌ها برای رفع نیازهای همۀ تازه‌واردان از نظر شغل، مسکن، مراقبت‌های بهداشتی، غذا و آب کافی نیست. با افزایش جمعیت این مناطق، تقاضا برای منابع طبـیعی نیز افـزایش مـی‌یابد. ایـن موضوع مـی‌تواند منجـر به کـمبود آب و عـدم تعـادل طولانی‌مدت شود؛ زیرا زمین‌هایی که قبلاً برای کشاورزی و سایر اهداف استفاده می‌شد، به مسکن و سایر ساخت‌وسازها تبدیل می‌شود. این سؤال مطرح خواهد شد که چگونه می‌توان خدمات ضروری مانند آب، گاز، تلفن، آموزش و درمان را به جمعیت جدید و مهاجران تازه‌وارد ارائه کرد؟ زمین‌های جلگه‌ای و جنگلی مازندران و گیلان و گلستان، هرچه بیشتر از سوی مهاجـران اقـلیمی بـه منـزل مسکونی تبدیل می‌شوند.

در نهایت قابل ذکر است که در تیرماه ۱۴۰۲، اعلام شـد که یک میلیون هکتار از خاک کشور -تقریباً معادل وسعت استان قم- در ایران هرساله غیرقابل‌سکونت می‌شود.