سال‌هاست که موضوع برداشت خاک‌های رنگین هرمز چه در قالب معدنی معروف به معدن سرخ و چه با فروش جزیی در شیشه‌ها و بطری‌های رنگی از سوی اهالی بومی‌‌ به گردشگران، مسئلۀ بسیاری از رسانه‌ها شده و اثرات مخرب محیط‌زیستی آن در بوتۀ نقد کارشناسی قرار گرفته است. معدنی که فعالیتش هرازگاهی با سروصدا و هجمۀ فعالان محیط‌زیست متوقف می‌شود و سوغاتی که حتی با ساعت‌‌ها بحث و گفت‌وگو با برخی تسهیلگران و بومی‌ها، همواره به‌عنوان سوغات اول این جزیرۀ کوچک مطرح می‌شود و به فروش می‌رسد. اما میان این کشمکش مداوم، خاک هرمز همیشه برند یک گردشگری و معرف سرزمینی با داستان‌های هیجان‌انگیز پریان و اوهام سِحر و جادو، دست‌ساخته‌هایی بی‌نظیر از سوزن‌دوزی و حصیر و مناظری شبیه کوه‌های شهر «اُز» است. گویی همۀ داشته‌های فرهنگی و تاریخی جزیره را هم زیر سایۀ خود پنهان نگه‌داشته، انگار رنگین‌کمانی از خاک جزیره، سال‌هاست به جای توسعه، زمینۀ توسعه‌نیافتگی و مانع شکوفایی توانِ خلاقانه در این سرزمین شده است.

پیش از عید نوروز فیلمی‌ در فضای مجازی منتشر شد که معدن سرخ هرمز را که بارها بر تعطیلی آن تأکید شده بود، در حال فعالیت نشان می‌داد. گرچه سندی مبنی بر تأیید تاریخ این فیلم وجود نداشت، اما بلافاصله استاندار هرمزگان درخصوص این معدن موضع‌گیری کرد. مهدی دوستی 22 اسفند 1401 در شورای معادن این استان گفت: «هرمز یک منطقۀ گردشگری است که مزیت نسبی آن، خاک سرخی است که در آن وجود دارد و هیچ کجای دنیا کسی مزیت نسبی‌اش را به فروش نمی‌رساند. برهمین اساس نمی‌توان گردشگریِ هرمز را که بسیار سودآورتر از فعالیت این معدن است، فدا کنیم و جلوی ثبت ملی و جهانیِ جزیره را بگیریم. لازم است خسارت‌های وارده به بهره‌برداران و سرمایه‌گذاران معدن خاک سرخ هرمز برآورد و به آن‌ها پرداخت شود و اگر لازم بود معدنی معوض به آن‌ها داده شود تا مزیت نسبیِ جزیره هرمز حفظ شود. »
با این وجود بلافاصله با شروع نوروز فیلم‌های زیادی در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد که خریدوفروش خاک‌های رنگی هرمز در جزیره را به‌عنوان سوغات به گردشگران، نشان می‌داد. فیلم‌هایی که عموماً با انتقاد کاربران شبکه‌های اجتماعی مواجه بود. براساس اعلام اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی هرمزگان جزیره هرمز در روزهای پیک گردشگری نوروز بیش از 190هزار نفر به این جزیره سفر کردند. گرچه نرخ ماندگاری این گردشگران 24 ساعت بود، اما کمبود امکانات اقامتی در جزیره‌ای که در اوج روزهای گردشگری حدود 32 برابر جمعیت 5هزار و 800 نفری‌اش گردشگر دارد و توجه نکردن به صنایع‌دستی این منطقه و معوق ماندن اجرای طرح‌های گردشگری، تبعات خود را بر آن داشته و دارد.

یکی از اهالی هرمز: جزیره برای شماها عکس و فیلم‌های زیباست، اما هنوز برای مردم اینجا رفاه نیست. مشکل آب و برق و گاز و پخت‌وپز داریم. شما فقط می‌بینید مردم خاک را می‌فروشند، اما مگر همین خاک برایشان چقدر پول می‌شود؟ ماهی چند میلیون تومان؟ اندازه درآمد یک کارگر هم نیست.

موضوع را حساس نمی‌کنیم
کمتر گردشگری به هرمز وارد می‌شود و دست خالی برمی‌گردد. فروش خاک در بطری‌های شیشه‌ای به‌عنوان محبوب‌ترین سوغات این جزیره رونق دارد. این درحالی‌است که کارشناسان توسعۀ جامعۀ محلی معتقدند صنایع‌دستی این منطقه می‌تواند جایگزین این منبع بسیار دیر تجدیدشونده گردد؛ نظری که البته بسیاری از اهالی بومی‌با آن مخالف هستند.
رئیس کل دادگستری هرمزگان در گفت‌وگو با «پیام ما» می‌گوید: «دربارۀ فیلم منتشرشده از فعالیت دوبارۀ معدن سرخ، موضوع را به دادستان اعلام و دستور پیگیری داده است.»
مجتبی قهرمانی می‌افزاید: «در مورد مسئلۀ فروش خاک به گردشگران ترجیح می‌دهیم موضوع را به مسئله‌ای حساسیت‌زا تبدیل نکنیم. حجم خاک جابه‌جاشده بسیار محدود است و بخشی از درآمد جامعۀ محلی نیز از محل آن تأمین می‌شود.» موضوعی که سخنگوی سازمان هواپیمایی کشور هم بر آن صحه می‌گذارد. بیشتر خاک هرمز از سوی گردشگران خریداری می‌شود و با هواپیما و از طریق فرودگاه بندرعباس از جزیره و استان خارج می‌گردد. جعفر یازرلو به پیام‌ما می‌گوید: «براساس مقررات هواپیمایی مسئولیت جلوگیری از حمل خاک مانند ارز و طلا و .. به عهدۀ گمرکات و پلیس فرودگاه است. اما با توجه به میزان محدود این خاک طبیعتاً همکاران فرودگاه مانع ورود آن به هواپیما نمی‌شوند.»
ارزان است، می‌خریم و می‌فروشیم
زیبنده یکی از زنان هرمزی است که در مکانی شبیه به بازارچه محلی سوغات به گردشگران عرضه می‌کند. او بیشتر از خاک رنگی خاک سرخ می‌فروشد و به هر مشتری توضیح می‌دهد که می‌تواند از این خاک غذا درست کند،‌ زیبنده به هرکدام روش طبخ غذا را هم توضیح می‌دهد. سال‌ها پیش ساعت‌ها پای داستان‌های زیبنده نشسته بودم. زیبنده این بار نیز بسیاری از حرف‌های پیشش را تکرار می‌کند. او می‌گوید: «اینجا کار یعنی همین. کار یعنی این که مردها با سه‌چرخه مسافرها را جابه‌جا کنند و دور بدهند و زن‌ها این چیزها را بفروشند. من و بسیاری از این زن‌ها خاک را نفروشیم، چه بفروشیم؟»

رئیس کل دادگستری هرمزگان: در مورد مسئلۀ فروش خاک به گردشگران ترجیح می‌دهیم موضوع را به مسئله‌ای حساسیت‌زا تبدیل نکنیم. حجم خاک جابه‌ج شده بسیار محدود است و بخشی از درآمد جامعۀ محلی نیز از محل آن تامین می‌شود.

زیبنده ادامه می‌دهد: «قدیم‌ها بسیاری از مردها صیاد بودند. صید حالا رونقی ندارد. آنقدر هم اجازه صید را به از ما بهتران دادند که دیگر دریا برکتی ندارد. می‌دانی ترال چیست؟ ما که نمی‌دانیم چه خبر است، اما می‌دانیم در این دریا آنقدر شرکت‌هایی که بومی‌ نیستند صید می‌کنند که حد ندارد. حالا در این آشفتگی ما چه کنیم؟»
زیبنده مانند همیشه با همان مهربانی من را دعوت به سفر به هرمز می‌کند و می‌گوید: «یادت هست می‌گفتی مردهای شما چرا همه فقط زیر حصیر می‌نشینند و قلیان چاق می‌کنند؟ الان تعداد آدم‌هایی که زیر حصیر نشسته‌اند و فقط از بیکاری باد می‌خورند چند برابر شده است. بیکاری زیاد شده، گرانی زیاد شده. خاک تنها سرمایۀ ماست. در حقیقت مال ماست. حالا دوستان تو می‌خواهند کاری کنند همین سرمایه را هم نداشته باشیم؟»
برای زبیده توضیح می‌دهم که منظور من و دوستانم بریدن نان آنان نیست و مثل همیشه دلم می‌خواهد زبیده برود سراغ سوزن دوزی‌اش. می‌گوید: «نمی‌شود. این ارزان است و همه ‌می‌خرند. تهیه آن هم زمان کمی‌ می‌برد. تعدادی آدم آمدند و اتفاقاً برخی زنان برایشان نازبالش و رومیزی، روبالشتی و چه‌ها و چه‌ها که نمی‌دوزند؛ می‌برند آنها را در بازار تهران می‌فروشند. اما به ازای کاری که انجام می‌دهند پول زیادی گیرشان نمی‌آید.»
جنس‌های چینی، آن هم گران
محمد بارانی یکی دیگر از اهالی هرمز است. جوان است و با یک موتور، مسافرها را دور جزیره می‌گرداند. محمد در گذشته زیورآلاتی با صدف درست می‌کرد و مادر و خواهرانش می‌فروختند. اما حالا می‌گوید خبری نیست و آن‌ها هم شیشه‌ها و پلاستیک‌های خاک می‌فروشند. محمد می‌گوید: دریا که دیگر صدف ندارد. باید کسی از بازار تهران یا بازار بندرعباس صدف‌های وارداتی چینی بخرد. دیگر قیمتش نمی‌ارزد. ریسه‌ای 200 هزار تا 300 هزار تومان صدف بخری می‌خواهی چند بفروشی؟ نمی‌شود. باور می‌کنید زن‌های ما دیگر کمتر نخ زری برای لباس‌های خودشان می‌خرند؟! چون قیمتش خیلی زیاد شده و نمی‌صرفد. ما که به این چیزها به چشم تزیین و سوغات نگاه نمی‌کنیم؛ مصرف مردم است. نمی‌توانند همه چیز را گران تهیه کنند.»
محمد ادامه می‌دهد: «جزیره برای شماها عکس و فیلم‌های زیباست، اما هنوز برای مردم اینجا رفاه نیست. مشکل آب و برق و گاز و پخت‌وپز داریم. شما فقط می‌بینید مردم خاک را می‌فروشند اما مگر همین خاک برایشان چقدر پول می‌شود؟ ماهی چند میلیون تومان؟ اندازه درآمد یک کارگر هم نیست.»
خاک برند اول
یک کارشناس توسعۀ جامعۀ محلی در گفت‌وگو با «پیام‌ما» این ایده را مطرح می‌کند که موضوع، معرفی خاک رنگین هرمز به‌عنوان نخستین برند گردشگری است. زبیده میری توضیح ‌می‌دهد: «در مورد جزیره‌ای مانند هرمز باید پیش از تلاش برای توسعۀ گردشگری در این منطقه، بسته‌ای به عنوان بسته گردشگری طراحی می‌شد. یعنی در طراحی این بسته، پتانسیل‌های موجود سنجیده و برای یک کلیت، برندسازی می‌شد. امروز کسی جز خاک بی‌نظیر رنگین‌کمانی جزیره چیزی از این جزیره نمی‌شناسد. باوجوداین، این منبع را هدر می‌دهند. یعنی نه پایداری در آن لحاظ شده است، نه می‌تواند ارزش‌افزودۀ خاصی به ارمغان بیاورد.»
او ادامه می‌دهد: «حتی این محصول در یک بسته‌بندی قابل اعتنا هم ارائه نمی‌شود. یعنی به ابتدایی‌ترین شکل ممکن به فروش می‌رسد. من فکر می‌کنم فروش این خاک خودش یک الگوی ضدّتوسعه است. مثلاً از همین خاک سرخ غذا پخته می‌شود و به‌عنوان چاشنی بسیاری از غذاهای محلی هرمز استفاده می‌شود. آیا شما در جزیره به رستورانی برخورده‌اید که این غذاهای خاکی را برای شما طبخ کند؟ ارزش‌افزودۀ این رستوران چقدر متفاوت از فروش خاک در پلاستیک یا شیشه است؟ دوم آیا می‌بینید روی داستان‌ها و افسانه‌های منطقه کار شده باشد؟ آیا ساختارهای گردشگری، حتی به اندازه استراحت در ساحل، فراهم است؟ خاک، راه اول و ناچاری مردم برای رسیدن به درآمد اقتصادی است و مسئولان در نبود اقدامات و برنامه‌های صحیح خودشان، ناچار به مماشات با این قضیه هستند. در حالی که باید مردم را برای استفاده از روش‌های خلاقانه آموزش داد و توانمند کرد.»
طرح‌های معطل
نبود زیرساخت و ساختارهای گردشگری در هرمز درحالی‌است که پس از حدود دو دهه از رونق گردشگری در این جزیره، سال 98 استاندار وقت هرمزگان اعلام کرده بود: «به‌طور جدی به دنبال اجرای طرح‌های گردشگری و طبیعت‌گردی در راستای ایجاد اشتغال و رونق اقتصادی در جزیره هرمز هستیم.»
فریدون همتی گفته بود: «مردم هرمز می‌توانند مشارکت بیشتری در راستای اجرای طرح‌های توسعه‌ای در این جزیره داشته باشند که از آن جمله، ایجاد بوم‌گردی‌ها جهت افزایش ماندگاری و حضور گردشگران در جزیره هرمز است. ارائۀ آموزش‌های لازم در راستای ارتقای توانمندی مردم، پرداخت تسهیلات و توجه به فعالیت‌ها و اشتغال بومی ‌و محلی، از جمله صنایع‌دستی و محصولات خوراکی این جزیره، مورد توجه قرار دارد. مجموعۀ مدیریت استان و دستگاههای اجرایی نیز در حال ایجاد زیرساخت‌ها و تأسیسات مناسب در این جزیره، از جمله جاده رینگ دور جزیره و امکانات مناسب برای گردشگران و مردم هستند.»