تولید کاری است که روستاییان در آن تخصص دارند‌، فرق نمی‌کند این تولید محصولات کشاورزی باشد یا دامداری.‌ آنها طی سده‌ها آموخته‌اند چطور از آنچه از زمین و دام به دست می‌آید،‌ فرآورده‌های مختلفی به دست آورند. مشکل این گروه جامعه به فروش برمی‌گردد. آنها اغلب درباره بسته‌بندی، چگونگی وصل شدن به بازار و استانداردسازی کارشان دچار مشکل هستند. شاید از همین روست که دولت‌ها و نهادهای بین‌المللی در کشورهای مختلف به‌ویژه در جوامع توسعه‌یافته تلاش کرده‌اند با تعریف انواع و اقسام پروژه‌های توانمندسازی‌، آنها را در این زمینه یاری کرده و فعالیت‌های جمعی را با شکل‌گیری صندوق‌های خرد در مناطق روستایی و عشایری شکل دهند. با این حال همچنان این موضوع در ایران چالشی پیش روی جامعه بومی و محلی است. به مناسبت هفته پژوهش هسته پژوهشی مطالعات روستایی دانشگاه فردوسی مشهد با همکاری انجمن توسعه و برنامه‌ریزی روستایی ایران پنجمین نشست تخصصی «زنان روستایی‌، محرومیت‌ها و فرصت‌های توان‌افزایی» را برگزار کرد. نشستی که در آن نسبت زنان و محیط‌ زیست و چالش‌های پیش روی آنها مورد بحث و بررسی سخنرانان قرار گرفت. هر چند به نظر می‌رسد عدم حضور تسهیلگران و زنان کارآفرینی روستایی به عنوان کسانی که در میدان مشغول فعالیت هستند‌، این نشست را در سطح یک نشست آکادمیک متوقف کرد.

«فاطمه طباطبایی یزدی» عضو هیئت علمی گروه محیط زیست دانشگاه فردوسی مشهد در این نشست با بیان اینکه زنان از گذشته تا به حال نقش و سهم زیادی در امر حفاظت محیط‌ زیست داشته‌اند،‌ گفت: «زنان در جنبش‌های حفاظت و احیا چه در گذشته و چه در حال حاضر حضور موثری داشته و در کنار آن اغلب از مشکلات محیط‌ زیستی نیز رنج می‌برند‌، به این معنا که قربانیان اصلی تخریب محیط زیست توسط بلایای طبیعی زنان و کودکان هستند.»
او با اشاره به مثال‌های‌‌ تاریخی در این باره افزود: «در تاریخ هند و چین زنان به عنوان نمادهای قدرت طبیعت شناخته شده‌اند و نمادهایی از مادر زمین،‌ الهه زمین و .. بوده‌اند.»
عضو هیئت علمی گروه محیط زیست دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: «زنان روستایی به دلیل تعامل و ارتباط مستقیمی که با محیط و منابع طبیعی برای تهیه غذا،‌ صنایع دستی‌، آب و دارو دارند به دانش عمیقی درباره محیط‌ زیست دست پیدا کرده‌اند.»

فاطمه طباطبایی یزدی هیئت علمی گروه محیط زیست دانشگاه فردوسی مشهد: زنان در جنبش‌های حفاظت و احیا در گذشته و چه در حال حاضر حضور موثری داشته و در کنار آن اغلب از مشکلات محیط‌زیستی نیز رنج می‌برند‌، به این معنا که قربانیان اصلی تخریب محیط زیست توسط بلایای طبیعی زنان و کودکان هستند

او با اشاره به جنبش‌‌های محیط‌ زیستی به رهبری زنان گفت: «ما جنبش کمربند سبز را در سال 2004 داشتیم که جایزه صلح نوبل را برای رهبر آن یعنی « وانگاری ماتای»به دنبال داشت و بر اساس آن دو میلیون نهال در کنیا کاشته شد. پروژه دیگر در سال 2016 تا 2019 درباره توانمندسازی زنان جوان بومی در استرالیا بود که طی آن کار شناسایی گیاهان و حیات‌ وحش منطقه با کمک زنان انجام و عوامل بیماری‌زا نیز شناسایی شد.»
این مدرس دانشگاه نتایج جانبی چنین پروژه‌هایی را ایجاد اعتماد به نفس در زنان از طریق آموزش و غلبه بر برخی نابرابری‌های جنسیتی دانست و اضافه کرد: «سازمان‌های جهانی حفاظت همواره سعی کرده‌اند نابرابری را حذف و بر نقش زنان بومی تاکید کنند.»
کاهش 150 میلیون گرسنه در جهان با دسترسی برابر زنان
«فرصت‌های شغلی و درآمدزایی بانوان روستایی،‌ بایدها و نبایدها» عنوان سخنرانی «فاطمه پاسبان» عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات و منابع طبیعی استان خراسان رضوی بود. او در این نشست با بیان اینکه بارها شنیده‌ایم زنان با محدودیت‌های فراوانی برای حضور در فعالیت‌های مختلف اقتصادی چه در شهر و چه روستا روبه‌رو هستند‌، گفت: «آمارها نشان می‌دهد زنان و دختران روستایی پیشگامان کشاورزی،‌ امنیت غذایی و تغذیه،‌ زمین، مدیریت منابع طبیعی و کارهای مراقبت‌های خانگی و بدون حقوق هستند. هنگام تهدید منابع طبیعی و کشاورزی آنها در خط مقدم هستند. در حقیقت در سطح جهانی از هر سه زن شاغل یک نفر در کشاورزی کار می‌کند و زنان همچنین به صورت خانگی مواد غذایی را برآوری می‌کنند.»
این مدرس دانشگاه افزود: «فائو تخمین می‌زند اگر زنان کشاورز که 43 درصد نیروی کار کشاورزی در کشورهای در حال توسعه را تشکیل می‌‌دهند همان دسترسی مردان به منابع را داشته باشند‌، تولید محصولات کشاورزی در 34 کشور در حال توسعه به طور متوسط تا 4 درصد افزایش پیدا می‌کند. این امر منجر به کاهش افراد دارای سوء‌تغذیه در آن کشورها تا 17 درصد شده و 150 میلیون نفر گرسنه کمتر می‌‌شود.»
پاسبان ادامه داد: «زنان روستایی و کشاورز در سطح جهان 60 درصد در اقتصاد غیررسمی و یک سوم در کشاورزی کار می‌کنند. این در حالی است که شکاف جنسیتی دستمزد را درباره آنها شاهد هستیم. نمونه آن میزان دستمزد ساعتی زنان است که به طور متوسط 16.2 درصد کمتر از مردان در اتحادیه اروپا است.»

زهرا ترکاشوند هیئت علمی جغرافیا دانشگاه تهران: مهم نیست که مالک کسب و کار چه مقدار سرمایه یا محصول در اختیار دارد یا تا چه میزان فرایندهای تولیدی را درست انجام داده است. اگر فاقد توانایی کافی جهت ارائه محصولات و پیشبرد اهداف کسب و کار خود باشد فرصت را از دست داده است و چنین توانایی در واقع همان مهارت و توانایی بازاریابی است. در واقع هدف بازاریابی تولید محتوا برای معرفی ارزش محصولات به فرصت های فروش و مشتریان بالقوه است

او با اشاره به اینکه اطلاعات آماری دقیقی از سهم و میزان تولید،‌ ارزش تولیدات و خلق ثروت زنان روستایی در دسترس نیست‌، گفت: «بسیاری از مطالعات تحقیقاتی حاکی از نقش پررنگ در اقتصاد خانوار،‌ منطقه و ملی است. نتایج مطالعه‌ای گسترده از کشورهای جهان نشان می‌دهد زنان در حدود 85 تا 90 درصد زمان خود را برای آماده‌سازی مواد غذایی خانگی صرف می‌کنند. در آفریقا 80 درصد از محصولات کشاورزی به واسطه کشاورزان کوچک و عمدتا از سوی زنان روستایی تولید می‌شود. زنان بین 60 تا 80 درصد از مواد غذایی در بسیاری از کشورهای در حال توسعه را تولید می‌کنند و مسئول نیمی از کل تولید مواد غذایی در جهان هستند. علاوه بر آن زنان روستایی نقش اصلی را در تولید مواد غذایی،‌ مدیریت منابع طبیعی،‌ درآمدزایی،‌ مراقبت از خانه و خانواده و همچنین امنیت غذایی ایفا می‌کنند. با این حال هنوز آنها در دسترسی به بازارها،‌ دارایی‌ها و فرصت‌ها با محدودیت‌های اساسی مواجهند.»
عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات و منابع طبیعی استان خراسان رضوی درباره چالش‌های اشتغال و کسب و کار زنان روستایی در ایران گفت: «یکسان نبودن دسترسی به منابع مالی بین زنان و مردان،‌ مشکل مالکیت وسایل کار و زمین،‌ ریسک‌پذیری کم زنان و کمبود اعتماد به نفس‌، کمبود دانش و مهارت بازاریابی و اطلاعاتی،‌ دانش مدیریت و رهبری و کار گروهی در کنار دسترسی ناکافی به امکانات آموزشی و مهارت‌های حرفه‌ای و تخصصی‌، وجود قوانین دست و پاگیر و بروکراسی شدید حاکم بر سازمان‌ها و ادارت دولتی،‌ جدی نگرفتن زنان به منزله صاحبان کسب و کار،‌ حمایت ناکافی دولت از اشتغال و کسب و کار زنان،‌ تبعیض جنسیتی دستمزد و درآمد،‌ شکل‌ نگرفتن زنجیره ارزش در کسب ‌و کارهای زنان روستایی‌، دسترسی ناکافی به خدمات پشتیبان مانند مشاوره یا حمل و نقل و برندسازی و در نهایت ضعف در بازاریابی و فروش از جمله چالش‌های پیش روی این گروه از جامعه است.»
پاسبان در ادامه تعریفی از توانمندسازی به عنوان فرایندی که طی آن افراد برای غلبه بر موانع پیشرفت،‌ فعالیت‌هایی انجام می‌دهند که باعث تسلط آنان در تعیین سرنوشت خود می‌شود ارائه داد که در آن این مفهوم به معنای غلبه بر نابرابری‌های بنیادی است. او افزود: «ما باید باور کنیم برابری جنسیتی و توانمندسازی یک ابلاغ و دستور نیست بلکه یک برنامه با یک اندیشه سالم و خلاق است.»
چالش زنان در موفقیت کسب ‌و کارهایشان
«زهرا ترکاشوند» عضو هیئت علمی جغرافیا دانشگاه تهران در این نشست درباره «لزوم توان‌افزایی زنان روستایی کارآفرین در زمینه بازاریابی» سخن گفت. او مهم‌ترین عواملی که باعث ایجاد شرایط نامساعد رقابتی برای بخش خلاق در کشورهای در حال توسعه شده است را مسائل آموزشی، فقر‌، نبود نهادهای مسئول،‌ موارد مربوط به تامین بودجه،‌ پشتیبانی و حمایت‌های مالی و شکنندگی زنجیره ارزش تولیدات معرفی کرد و گفت: «دست‌اندازهای عمومی و شناخته شده زنان کارآفرین روستایی شامل موانع درونی،‌ خانوادگی،‌ اجتماعی،‌ کمبود سرمایه و دانش و مهارت می‌شود.»
او با اشاره به اینکه امروزه کسب‌ و کارهای کوچک و متوسط سهم قابل‌توجهی در پیشرفت اقتصادی اکثر کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه را بر عهده دارند‌، افزود: «مسئله‌ای که در کشورمان با آن مواجه هستیم‌ بیکاری زنان و یا ناتوانی آنها در ادامه موفقیت‌آمیز کسب ‌و کاری است که راه‌اندازی می‌کنند.»
عضو هیئت علمی جغرافیا دانشگاه تهران گفت: «مهم نیست که مالک کسب و کار چه مقدار سرمایه یا محصول در اختیار دارد یا تا چه میزان فرایندهای تولیدی را درست انجام داده است. اگر فاقد توانایی کافی جهت ارائه محصولات و پیشبرد اهداف کسب و کار خود باشد فرصت را از دست داده است و چنین توانایی در واقع همان مهارت و توانایی بازاریابی است. هدف بازاریابی تولید محتوا برای معرفی ارزش محصولات به فرصت‌های فروش و مشتریان بالقوه است.»
او با تقسیم بازاریابی به سه دسته سنتی،‌ دیجیتال و رو در رو افزود: «در بازاریابی سنتی شیوه‌هایی مانند بازاریابی پستی، تلفنی‌، بهره‌گیری از تلویزیون و رادیو … مورد استفاده قرار می‌‌گیرد در حالی هک بازاریابی دیجیتال بر استفاده از وب‌سایت‌، بهینه‌سازی موتورهای جستجو، ایمیل،‌ شبکه‌های اجتماعی،‌ موبایل و.. استوار است. در کنار آن بازاریابی رو در رو شامل مشارکت محلی‌، برگزاری کارگاه آموزشی و بازاریابی رویدادی می‌شود.»
ضرورت شبکه‌سازی تسهیلگران
«محمدرضا رضوانی» عضو هیئت علمی دانشکده جغرافیا دانشگاه تهران نیز در این نشست در سخنرانی خود با عنوان «جایگاه فرایندهای تسهیلگری در توان‌افزایی زنان روستایی کشور» گفت: «زنان سهم عمده‌ای در کشاورزی و اقتصاد روستایی دارند. اما با چالش‌های متعددی روبه‌رو هستند که مردان با آن مواجه نیستند. آنها دسترسی کمتری به منابع و خدمات از جمله زمین،‌ امور مالی،‌ آموزش،‌ نهاده‌ها و تجهیزات دارند. علاوه بر کارهای کشاورزی،‌ کارهای خانگی و مراقبتی نیز بر دوش آنان است.» او در ادامه به مقوله تسهیلگری توجه نشان داد و گفت: «تسهیلگری هدایت افراد از طریق فرایندها به سوی اهداف مورد توافق است به نحوی که مشارکت‌، مالکیت و خلاقیت را برای همه دست‌اندرکاران تشویق کند.»
او افزود: «طرح تسهیلگران زن روستایی به عنوان یک فرایند پیوسته پژوهش و اقدام مشارکتی در اوایل سال 1377 از شهرستان فریدن اصفهان آغاز شد و در ادامه از سال 1378 به صورت آزمایشی در میانکوه استان چهارمحال و بختیاری و سپس در سال 1380 در شهرستان دماوند به اجرا درآمد و در ادامه به دیگر استان‌های کشور گسترش پیدا کرد.»
این مدرس دانشگاه هدف کلی این طرح را توان‌افزایی اقتصادی،‌ اجتماعی و فرهنگی زنان روستایی برشمرد و ادامه داد: «ارتقای منزلت اجتماعی‌، افزایش مشارکت زنان روستایی در تصمیم‌گیری‌های مربوط به خود،‌ استفاده از دانش بومی زنان، دستیابی به عامل‌های تسریع‌کننده مشارکت، افزایش خودباوری و اعتماد به نفس زنان،‌ ایجاد ارتباط دوسویه بین زنان و کارگزاران دولتی‌، شکستن فرهنگ سکوت در روستا با جلب آرا و نظرات زنان و افزایش دسترسی زنان روستایی به منابع و فرصت‌های از هدف‌های این طرح بودند.»
عضو هیئت علمی دانشکده جغرافیا دانشگاه تهران درباره فعالیت‌های صورت گرفته توسط دفتر امور زنان روستایی وزارت جهاد کشاورزی گفت: «آموزش 18 هزار نفر از زنان تسهیلگر روستایی تاکنون که 68 درصد از روستاهای با جمعیت بالای 50 خانوار را شامل می‌شود،‌ ایجاد حداقل یک صندوق اعتبارات خرد روستایی در روستاهایی با جمعیت بیش از 100 خانوار‌، ایجاد بیش از سه هزار و 600 صندوق اعتبارات خرد زنان روستایی در کشور و تشکیل 314 شرکت تعاونی زنان روستایی تا پایان سال 1399 در این بخش انجام شده است.»
سابقه تسهیلگری در طرح‌های ملی و منطقه‌ای کشور از دیگر مواردی بود که رضوانی به آن پرداخت و در این زمینه به طرح‌هایی مانند ترسیب کربن،‌ منارید،‌ طرح مدیریت پایدار منابع آب و خاک حوضه آبریز حبله‌رود‌، طرح بازآفرینی بافت‌های فرسوده شهری و پیراشهری، طرح توان‌افزایی زنان سرپرست خانوار در شهر تهران و شهرهای دیگر،‌ برنامه توسعه اقتصادی و اشتغالزایی روستایی برای 25 هزار روستا در برنامه شش توسعه،‌ طرح پیشرفت و آبادانی روستایی بنیاد برکت و بنیاد علوی،‌ طرح آبادانی پیشرفت روستایی بنیاد مسکن اشاره کرد. او گفت: «در جز 7 بند الف (اقدامات اقتصادی و بخشی) ماده 27 قانون برنامه ششم توسعه نیز آموزش 100 هزار نفر از روستاییان و عشایر به عنوان عناصر پیشرو و تسهیلگر در زمینه برنامه‌ریزی محلی،‌ توسعه فعالیت‌های اقتصادی و برنامه‌های فرهنگی‌، بهبود خدمات‌رسانی،‌ جلب مشارکت‌های مردمی و نظارت بر اثربخشی طرح‌های دستگاه‌های اجرایی آمده است.»
او با تاکید بر ضرورت ساماندهی شبکه تسهیلگران زن روستایی گفت: «توزیع متوازن تسهیلگران در سطح کشور به‌ویژه برای تامین تسهیلگران زن مورد نیاز در مناطق روستایی محروم و کمتر برخوردار ضرورت دارد‌، ضمن اینکه شبکه‌سازی بین این گروه به تبادل اطلاعات و تجربیات منجر می‌شود.»