اخیرا به شکلی تصادفی و اتفاقی یک بنای خشتی از دل خاک بیرون کشیده شد. با بقایایی نادر از تدفین انسانی، زیورآلات، قیچی و سفالینه‌هایی متعلق به عصر آهن و اشکانیان. یک بنای آئینی منحصر بفرد که در گذرگاه تاریخ، زیر رسوب‌هایی متاثر از کوه سبلان دفن شده بود. اکتشافی استثنایی و شگرف با هزاران راز نهفته، که بناست گره از معمایی تاریخی بگشاید. به شرطی که بتواند سنگ بزرگ پیش پایش را پس براند! محوطه کشف شده درست در مجاورت روستای قره‌حسنلو؛ اما در محدوده منطقه اقتصادی نمین قرار گرفته است. همان‌ جایی که شرکتی دولتی، زمینی به حدود 97 هکتار را قرق کرده تا کارخانه فولاد برپاکند. برای اولین بار دهانه بیل مکانیکی آن‌ها بود که زمین را شکافت و «الماس خشتی» را از هویدا کرد.

این احتمال می‌رود که در حواشی آن نیز نشانه‌هایی از تمدن دیرینه یافت شود. اگر اینگونه باشد ماجرا، شکل دیگری به خود می‌گیرد. اما این امر باب میل سرمایه‌گذار کارخانه نیست. سرمایه‌گذار شرکت معروف ایریتک است که از پشتوانه‌ای کاملا دولتی برخوردار است و می‌خواهد هر چه سریع، سر و ته کارخانه را بند بیاورد. اما هنوز همه چیز در باب یافته‌ها مجهول است. یک داستان محرمانه با هزاران حدس و گمانه. در این میانه میراث فرهنگی، تشریفات فرسایشی و دگم خودش را دارد و اخباری هم که مخابره می‌کند روایت کشف است تا تعیین تکلیف.
پارادوکس‌هایی در خصوص واگذاری زمین به کارخانه هم وجود دارد. اما کار از آن گذشته و الان در شرایطی دیگر هستیم. مسلما کارخانه فولاد بر روی تمدن جامانده از عصرِآهن بنا نخواهد شد. نمی‌شود تاریخ را هم زیر بتن دفن کرد. اما موضع‌گیری مسئولان محلی هم چنگی به دل نمی‌زند و به نظر می‌رسد زرق و برق وعده‌های اشتغال و توسعه چشم‌شان را بیشتر از الماسِ خشتی گرفته است. همین امر بر دل‌نگرانی‌ها می‌افزاید که مبادا تاریخ زیر پای فولاد ذبح شود. آن هم در بنایی آئینی.
در روزگاری که مردمان بنای آئینی کشف شده می‌زیستند، اردبیل سرزمین پرآبی بود و هرگز گمان نداشتند که فرزندان‌شان چنان بلایی بر سر منابع آبی بیاورند که کف‌گیر به ته دیگ برسد. دلواپسی از تنش آبی، اردبیل را «سرزمین ممنوعه» برای صنایع آب‌بر می‌کند. منطقه آبی‌بیگلو رونق پیشین خود در آب‌های زیر زمینی را ندارد و یک کارخانه فولاد با اشتهایی سیری‌ناپذیر، آب را می‌بلعد. آیا ایریتکی‌ها در این‌باره روشنگری کرده‌اند؟ آب جدی‌ترین چالشی است که آینده و حیات کارخانه فولاد را تضمین می‌کند. این‌که آب را از کجا و به چه شکلی تامین خواهند کرد، خود معمایی دیگر است. افسانه‌های تاریخی از وجود شهرهایی در اطراف اردبیل امروزی حکایت‌ها دارد. سرزمینی با تاریخ درخشان. شهری که کرسی آذربایجان قدیم بود. کشف سازه جدید در تپه قره‌حسنلو، سرنخ تازه‌ای است برای کشف بخشی از هویت تاریخی‌مان در ادوار گذشته. گذشته‌ای نامشخص،که با مردمان سنگی قوشاتپه، شهریری و نقوش خمره‌ای مرادلو اصالت و غنای حیات تمدن‌های کهن‌اش را به رخ می‌کشد. نام سبلان پرآوازه هم با نام زرتشتِ پیامبر عجین شده. بی‌شک این منطقه هم در ردیف مهدهای تمدن‌ نخستین قرار می‌گیرد.
اهمیت و شکوه میراث فرهنگی نیازی به بازنویسی و تکرار ندارد. آن‌ها در کنار میراث قره‌حسنلو در ردیف سرمایه‌های ثمین محسوب می‌شوند. هویت تاریخی هم با کالبدشکافی آثار باستانی محقق می‌شود. خاک برای بنای کشف شده در قره‌حسنلو امانتدار خوبی بود. ما چگونه میراث کهن را صیانت خواهیم کرد؟