آبخیزداری؛ از اهداف واقعی تا وضعیت موجود

کشور اتریش در مرکز کوه‌های آلپ یکی از قدیمی‌ترین کشورهای اروپایی است که از قرن سیزدهم میلادی تاکنون با انواع مشکلات از قبیل طغیان رودخانه‌ها، سیلاب، لغزش کوه‌ها، ریزش سنگ و سقوط بهمن دست به گریبان است. تاریخ فعالیت‌های رسمی آبخیزداری در این کشور به اواسط قرن نوزدهم میلادی برمی‌گردد. در آن زمان قوانینی به منظور جلوگیری از خسارات ناشی از وقوع این حوادث طبیعی تصویب و تاکنون هم به‌طور مداوم پیگیری و به اجرا در آمده است. اهداف اصلی این قوانین حفظ جان و اموال افرادی است که در مسیر آب و سقوط بهمن قرار دارند.
حال مروری کوتاه به اهداف و عملکرد آبخیزداری در ایران داشته باشیم.

بر اساس منابع موجود تاکنون با وجود تشکیلات دولتي تحت عنوان آبخیزداری، فعالیت‌های این بخش بیشتر معطوف به اهداف حفاظت خاک و کنترل سیلاب بوده، و توجه لازم به مقوله مدیریت حوضه نداشته است. (جمال مصفایی و همکاران ۱۳۹۷)
نپرداختن به مقوله مدیریت در عمل باعث شده که بیشترین فعالیت‌های آبخیزداری به فعالیت‌های سازه‌ای از قبیل چکدم، گابیون‌بندی، سدسازی‌های کوچک، خاک‌ریزی و پشتک‌سازی منحصر شود. این قبیل اقدامات هزینه‌بر به تنهایی نه تنها به هدف حفاظت خاک منجر نمی‌شود؛ بلکه برعکس خود عامل مهمی نیز در تخریب خاک و فراهم ساختن مقدمات بیشتر فرسایش خواهند شد. هر قطره آبی که از ارتفاع بالاتر به سمت پایین‌تر در جریان است با توجه به وضعیت پوشش گیاهی طبیعتا مقداری خاک را نیز (بسته به میزان، شدت و سرعت) از جا کنده و با خود از نقطه‌ای به نقطه دیگر حمل می‌کند.
در این شرایط سدهای ایجاد شده که با هدف حفظ آب و خاک ساخته شده خود به محلی برای دپوی خاک‌های شسته تبدیل می‌شود. چرا که در بیشتر مواقع حوزه این سدها لخت و عاری از پوشش گیاهی بوده و اهتمام آبخیزداری به جای همکاری در ایجاد و تقویت پوشش گیاهی صرف بستن سد بر روی جریان طبیعی آب در طبیعت شده است.
بنا به گزارش محمد فاضلی عضو سابق هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی (ایانا ۳۰ دی ۱۳۹۵) سالیانه 4,3 میلیارد تن خاک در ایران فرسوده می‌شود. سهم هر ایرانی از فرسایش خاک 35 میلیون تن در هکتار بیان شده است. میزان فرسایش خاک از 19,7 تن در سال 81 به 25.8 تن در سال 90 رسیده است. در لرستان رقم افزایش خاک در سال در هکتار حدود 35 تن است. یعنی به این ترتیب چیزی به عنوان امنیت غذایی نداریم. زیرا خاک به‌عنوان منبع تامین غذا به سرعت در حال از دست رفتن است.
موانع ایجاد شده در مسیر طبیعی جریان آب رودخانه‌ها اگرچه تا حدی می‌تواند در امر نفوذ آب موثر واقع شوند اما شرط لازم و ضروری به منظور ممانعت از طغیان رودخانه‌ها و سیلاب‌ها تنها تثبیت خاک و کاهش انواع فرسایش است و این امر نیز در درجه نخست منوط به احیا، بازسازی و تقویت پوشش گیاهی است.
تا زمانی ‌که به این نکته مهم و زیربنایی توجه جدی و عملی نشده و بیشترین فعالیت‌های آبخیزداری معطوف به کارهای سازه‌ای شود؛ عملا وضعیت اسفناک فرسایش خاک استمرار داشته و وضعیتی بهتر از شرایط کنونی در پیش رو نخواهد بود.
در واقع این پوشش گیاهی انبوه و گسترده در عرصه‌های جنگلی و مرتعی است که وظیفه کاهش سرعت آب و جلوگیری از فرسایش خاک را به عهده دارد. قطرات باران حاصل از هر بارندگی تنها در زمین‌هایی نفوذ می‌پذیرند که هوموس عمیق و نفوذپذیر خاک در اثر فعالیت‌های میکرو ارگانیسم‌های طبیعی گیاهی و جانوری به‌وجود آمده باشد.
احیای انواع پهنه‌های جنگلی اعم از جنگل‌های حفاظتی، قابل بهره‌برداری، پارک‌های جنگلی و … توام با احیای مراتع بالای مرز جنگل‌ها یکی از مهم‌ترین راه حل‌های موفق جهانی در امر جلوگیری از طغیان آب رودخانه‌ها و ممانعت از به وقوع پیوستن سیلاب‌ها محسوب می‌شود.توجه به اهمیت حفظ، حراست و توسعه پوشش گیاهی در این عرصه‌های پرشیب کوهستانی به عنوان یک امر زیربنایی باید در صدر هرگونه فعالیت آبخیزداری کشور مورد توجه قرار گیرد.بی‌توجهی به این نکات اساسی دستاوردی به جز ‌پر شدن مخزن سدهای سنگی و خاکی از خاک‌های فرسایشی نخواهد داشت. پر شدن سدهای بزرگ کشور از انواع خاک‌های آب‌آورده گواه مخصوصی بر این ادعا و کم توجهی به مسئله مهم حفظ خاک است.
در پایان این را هم باید در نظر گرفت که کشور ایران در منطقه‌ای خشک و نیمه‌خشک قرار داشته و حدود دو سوم فلات کشور مناطقی است که مورد تهدید شدید فرسایش‌های بادی قرار دارد. پراکنش ریزگردها توام با پیشروی هرچه بیشتر کویر از معضلات اصلی کشور است که تدابیر سازه‌ای آبخیزداری عملا نقش موثری در آن ندارد؛ تجارب کسب شده در کشور و همچنین در سایر کشورهای جهان بالاخص در کشور چین نقش اساسی جنگل‌کاری و توسعه پوشش گیاهی در این عرصه‌ها را به خوبی نشان می‌دهد.
به این ترتیب ملاحظه می‌شود که اهداف آبخیزداری و حفاظت آب و خاک در فعالیت‌های مربوط به مدیریت جنگل‌ها و مراتع مستتر است و عملیات سازه‌ای باید فقط به عنوان مکمل این فعالیت‌ها و در صورت ضرورت در دستور کار قرار گیرد.

مطالب مرتبط
معاون وزیر نیرو در امور آب و آبفا:
معاون وزارت نیرو در دولت دوازدهم گفت: مردم باید به این نتیجه برسند که آب کم است، بنابراین باید نسبت به مراقبت از آن جدی‌تری باشیم. قاسم تقی‌زاده‌‌خامسی در گفت‌وگو با ایلنا، با اشاره به پروژه آب‌رسانی به دریاچه ارومیه گفت: تنها پروژه تکمیل‌نشده در بخش آب اتمام تونل زاب است که آب سد کانی‌سیب […]
استفاده از ظرفیت‌های بین‌المللی درصورت رها نشدن حقابه هامون
رئیس سازمان حفاظت محیط‌ زیست وعده داد
اگر همکاری نکنند، از ظرفیت‌های بین‌المللی استفاده می‌کنیم. این گزاره را می‌توان آخرین موضع دولت جمهوری اسلامی درباره رهاسازی حقابه تالاب هامون از سوی هیات حاکمه در افغانستان دانست. رئیس سازمان حفاظت محیط زیست که از مدت‌ها پیش از حل مشکل دریافت حقابه هیرمند سخن گفته و تاکید می‌کرد که پیرو اقدامات و رایزنی‌هایی که […]
مدیرعامل شرکت آبفای کشور:
مدیرعامل شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور گفت: برای ماه‌های آینده حتی اگر بارش نداشته باشیم، تلاش می‌کنیم تا مردم در خوزستان با مشکل کاهش کیفیت آب مواجه نشوند و از آب شرب با کیفیت استفاده کنند. به گزارش ایسنا حمیدرضا جانباز گفت: امسال پیش‌بینی می‌شود که بارش‌ها دیرهنگام اتفاق می‌افتد و همچنین شاهد افزایش […]
وزارت نیرو نمی‌تواند معجزه کند
آیسان زرفامآیسان زرفام رئیس حوضه آبریز دریاچه ارومیه در گفت‌وگو با «پیام ما» در مورد تامین نشدن حق آبه دریاچه ارومیه توضیح داد
حق‌آبه دریاچه ارومیه در سال آبی جاری تامین نشده است. دیروز مسعود تجریشی مدیر دفتر برنامه‌ریزی و تلفیق ستاد احیای دریاچه ارومیه در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد که حق‌آبه دریاچه ارومیه طی سال آبی ۱۴۰۰-۱۳۹۹، ۶۴۰ میلیون مترمکعب برآورد شده بود که از این میزان تنها حدود ۱۶۰ میلیون مترمکعب به دریاچه ارومیه پرداخت […]
دیگر مطالب شماره 2232
«برنامه توسعه ملل متحد در ایران» و «دیجی‌کالا» با هم همکاری می‌کنند«سبز و دیجیتال» برای بهبود معیشت ساکنان حوضه دریاچه ارومیه
نایب رئیس شورای شهر تهران ضمن غیرقانونی خواندن فعالیت شورایاران از مکاتبه با قوه قضائیه برای حل مشکل شورایاران خبر دادنامه‌نگاری برای ادامه فعالیت پارلمان محله
ایجاد بازار آب زیرزمینی در ایران تا چه اندازه می‌تواند در حل بحران آب و مدیریت تقاضا نقش داشته باشد؟بازار آب، بلندپروازی بی‌سرانجاممدیر کارگروه ظرفیت‌سازی اندیشکده تدبیر آب: گزارش‌ها و مطالعات انجام‌شده درباره راه‌اندازی بازارهای آب در کشور پرسش‌ها و ابهامات زیادی دارد
وضعیت نابسامان اینترنت در ایران و کاهش پهنای باند انتقاد افکار عمومی را به همراه داشته استآفلاین نتعضو کمیسیون ویژه صیانت: وزارت ارتباطات باید پاسخگوی سرعت اینترنت باشد، تقصیر طرح صیانت نیست
تحقیقات درباره خشکسالی بی‌سابقه غرب آمریکا پس از ۱۲ قرن نشان دادتغییر اقلیم از ما پیشی گرفته استصنعتی شدن جهان یکی از دلایل اصلی نابودی شرایط و عامل خشکسالی‌های شدیدتر در آینده است نیوشا عجمی‌، کارشناس قوانین آب در دانشگاه استنفورد: باید این حقیقت را بپذیریم که به اندازه گذشته منابع آبی زیادی نداریم
چرا معضلات محیط زیستی هر روز گسترده می‌شوند و تلاش‌ها بی‌اثر استهوش مصنوعی؛ ابزار مقابله با بحران‌های محیط زیستیایجاد یک سامانه متمرکز ارزیابی هوشمند اثرات محیط زیستی، امکان اجرای استاندارد و با کیفیت مطالعات ارزیابی را فراهم می‌کند
ایران کجای پازل ناشناخته فراجهان قرار دارد؟گردشگری در دنیای متاورس

ارسال پاسخ

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.