شمار قنات‌های کرمان که اقلیمی خشک و نیمه‌خشک دارد، به هزار و 930 رشته می‌رسد. تمدن این سرزمین از روزگاران کهن با کاریزها گره خورده و از این میان سه قنات گوهرریز جوپار، قاسم‌آباد و اکبرآباد بم در فهرست میراث جهانی قرار دارند و بعضی قنات‌های این استان جزو طولانی‌ترین، قدیمی‌ترین و پرآب‌ترین قنوات کشور به شمار می‌آیند. صبح دیروز در همایش «قنات میراث ماندگار ایرانیان» متولیان و کارشناسان گرد هم آمدند و از این گفتند که با توجه به چالش آب در کرمان، با استفاده از این تمدن و با نگاه به آینده این سرزمین باید کاریزها را نجات داد. آنها همچنین از راهکارهای احیای این سازه‌های شگفت‌انگیز تاریخی گفتند و اینکه حوزه باستان‌شناسی قنات کمتر مورد توجه قرار گرفته است.

کاهش بارندگی‌ها، برداشت بی‌رویه از مخازن زیرزمینی و بی‌اعتنایی به این سازه‌ها، وضعیت نامناسب امروز قنات‌ها را رقم زده است. در همایش «قنات میراث ماندگار ایرانیان» که از دیروز آغاز شده و بناست تا فردا ادامه داشته باشد، به مدت سه روز راه‌های احیای قنات‌ها و وضعیت امروزشان از زوایای مختلف بررسی شود. اینطور که ایرنا گزارش داده در این همایش برگزاری کارگاه‌های تخصصی با عنوان قنات و گردشگری پایدار، آشنایی با ابزارآلات و احیای قنات، تکنیک‌های شناسایی و نقشه‌کشی قنات از سوی استادان و کارشناسان حوزه قنوات از مهم‌ترین بخش‌های این همایش است که به صورت حضوری و مجازی در حال برگزاری است.
پرداخت یارانه برای حمایت
محمدعلی گلاب‌زاده، پژوهشگر و مدیر مرکز کرمان‌شناسی نیز با بیان اینکه قنات تنها یک سازه نیست گفت: «قنات یک فرهنگ و ارزش برای جامعه است و امروز بنا به اظهار تمام کارشناسان بهترین شیوه آبیاری و زندگی در مناطق کویری کرمان که در تابستان گرمای بالای ۴۰ درجه را تجربه می‌کند، استفاده از همین قنوات است.»
او افزود: «باید بگوییم چه بزرگ مردمی بودند که آمدند و در یک منطقه خشک کویری بهترین و بایسته ترین شیوه آبیاری را ابداع کردند و توانستند زندگی خود را سامان دهند و برای آیندگان نیز میراث بزرگی به جای بگذارند. اما ما چه فرزندان ناخلفی بودیم و بد کردیم و با حفر چاه عمیق خون زمین را مکیدیم و فکر نکردیم که قنات‌ها جلو بخار شدن آب را می‌گیرند و منابع آب زیر زمینی را حفظ می کنند؛ حال ما به این فکر افتاده‌ایم که با هزینه‌های زیاد آب را از خلیج فارس و با زحمت زیاد به کرمان بیاوریم، نسل‌های آینده برای این خطا از ما نخواهند گذشت.»
گلاب‌زاده با اشاره به اهمیت حفظ و احیای قنوات گفت: «احیای قنات و چاه کندن کار بسیار سخت و پر زحمتی آن هم در عمق زمین است و باید ببینیم آیا جوان ما حاضر است در برابر دستمزد یک کارگر ساده قنات حفر کند؟ باید برای احیای قنات یارانه بدهیم و با دستمزد قابل توجه از جوانان در راه حفظ و احیای قنات‌ها حمایت کنیم.»
سامانه منسجمی برای گردشگری قنوات نداریم
محمد برشان، مدیر مرکز قنات استان کرمان نیز که خود از کارشناسان باسابقه این حوزه است با اشاره به اهمیت قنوات در گردشگری کرمان گفت: «ظرفیت‌های زیادی در حوزه قنات کرمان وجود دارد، اما با وجود سه قنات ثبت جهانی در استان متاسفانه سامانه گردشگری فراگیر و منسجمی برای بهره‌برداری از این میراث بزرگ نداریم و آنچه وجود دارد بسیار کم است.»
او ادامه داد: «ایران ۳۵ هزار رشته قنات دارد که در دنیا از این حیث مقام اول را داریم و طول قنات‌های کشور به سه هزار کیلومتر می‌رسد که سالانه هشت میلیارد متر‌مکعب برآورد آبدهی دارند. یک هزار و ۹۳۰ رشته قنات در استان کرمان داریم. قنات مادین شهداد در استان کرمان بنا به اسناد و شواهد قدیمی‌ترین قنات ایران است که در بستر رودخانه‌ای و در زمان حکومت مادها ساخته شده است. قنات خلیل‌آباد سیرجان به طول ۳۶ کیلومتر از طولانی‌ترین قنات‌های ایران به شمار می رود که مقدمات ثبت جهانی آن فراهم شده است و همچنین پر آب‌ترین قنات‌های ایران نیز در شهرهای بم، سیرجان، اُرزوئیه و رفسنجان قرار دارند.» این کارشناس قنات بیان کرد: «در حوزه شناسایی و احیای قنوات کارهای خوبی شروع شده است و در کنار قنوات تاسیسات جانبی مانند آسیاب، یخدان و غیره وجود دارد که می تواند به رونق گردشگری کمک کند. برخی قنات‌ها در باور تاریخی تقدس دارند و نیایشگاه‌ها و پرستشگاه‌ها نیز در کنار رودخانه‌ها و قنات‌ها بوده و مردم آداب و رسوم مذهبی خاصی در جوار این سازه‌ها برپا می‌کردند.» مدیر مرکز قنات کرمان اضافه کرد: «در طول عبور قنات‌ها خانه و باغ‌های زیادی شکل گرفته است که مردم با نگرش خاصی از این آب استفاده می‌کردند که هنوز هم در برخی نقاط ادامه دارد.»
او با اشاره به اینکه تمدن قناتی بم کم‌نظیر است افزود: در تلاش هستیم این تمدن ثبت جهانی شود و شگفت انگیز است که در سرزمینی بی‌باران و خشک بعضی از قنات‌های بم تا ۳۶۰ لیتر بر ثانیه آبدهی دارند.»
در ادامه این همایش احمد دهقانی، سرپرست اداره کل امور اجتماعی استانداری کرمان از ضرورت نجات تمدن کاریزی سخن گفت: «باید نگاه دوستانه به تمدن قناتی داشته باشیم؛ این فکر که کسانی برای توسعه همه چیز را برای خود می خواهند غلط است و ضررهای این تفکر را امروز می بینیم.» او با اشاره به اینکه مساله آب از چالش‌های اصلی استان کرمان محسوب می‌شود، گفت: «ضرورت دارد با استفاده از تمدن قنات و با نگاه به آینده این سرزمین و تمدن را نجات دهیم.»
حوزه فرهنگی قنات بیشتر معرفی شود
امیر ماهانی، مدیر پایگاه میراث جهانی قنات گوهرریز جوپار در بخش ماهان، هم در این همایش گفت: «مهم‌ترین بخش قنوات منظر فرهنگی قنات است که کمتر به آن پرداخته شده است؛ سعی کرده‌ایم حوزه فرهنگی قنات را از سازه تا رسیدن آب به زمین، اکوسیستم و آداب و رسوم قنات معرفی کنیم.»
او افزود: «حوزه باستان‌شناسی قنات نیز کمتر مورد توجه قرار گرفته است که در همین زمینه فعالیت‌هایی در حال انجام است تا زنجیره تاریخی، سابقه و آثار باستانی قنات‌ها مورد بررسی و شناخت بیشتر قرار گیرد.»به گفته ماهانی در شهر ماهان طی چند سال گذشته به دلایل مختلف چندین قنات از دست رفته که باعث شده بخشی از تمدن ماهان و کرمان از بین برود. او با بیان اینکه برخی آیین‌ها ریشه در حوضه آبریز قنوات دارد تاکید کرد: «در کنار قنات‌ها ما شاهد زایش‌های فرهنگی و تمدنی نیز هستیم و اگر قناتی زنده باشد دارای غنای فرهنگی پیرامون خود است. خانه‌ها و بناهایی که در حوزه قنات قرار دارند، واجد شرایط ثبت میراث فرهنگی هستند که شناسایی آنها برای ثبت در حال انجام است.»