اسم روستا را «دره تفی» به‌واسطۀ درختان توتش گذاشته بودند. «تفی» در زبان کردی به معنای توت است. دهه‌ها قبل هرکدام از اهالی درخت توتی در حیاطشان داشتند. حالا سال‌هاست به‌جای حیاط، در سقف و برخی ستون خانه‌ها می‌شود تنه‌های این درختان را دید. البته آخرین بازماندۀ درختان توت به‌شکل زنده در میان مزارع گل‌های نسترن در مزارع نزدیک روستا به‌جا مانده است. درختی که یک تنۀ واحد ندارد،‌ مجموعه‌ای از تنه‌ها و شاخه‌ها که همینجور در هم پیچ خورده‌اند و یک هزارتو را به نمایش می‌گذارند. سرنوشت دره تفی در ۱۵ کیلومتری غرب مریوان را نه این درخت هزار لایه که همچنان از میان سیل زنده زنده بیرون آمده، بلکه آخرین درخت قطع‌شده تغییر داد.
همین چند سال پیش بود که یکی از اهالی تصمیم گرفت،‌ درخت توت حیاطش را که آخرین درخت از این گونه در فضای روستا بود‌، قطع کند. با قطع درخت لانۀ لک‌لکی هم که در روستا بود خراب شد. لک‌لک‌ها مدتی تلاش کردند روی تیر برق لانه بسازند‌، لانه هر بار خراب می‌شد. اهالی به فکر کمک افتادند. اولین لانۀ دست‌ساز را درست وسط روستا روی یک میله ساختند، لانه روی قصابی روستا قرار گرفت و هنوز هم پابرجاست. با ساخت آشیانه، لک‌لک‌ها در «دره تفی» ماندند و سال دوم که اهالی آشیانۀ دیگری به اولی اضافه کردند،‌ دو لک‌لک دیگر هم آنجا پیدایشان شد. با این دو لانه کار تمام‌شده نبود. اهالی هر سال تعداد لانه‌ها را افزایش دادند،. آنها با ادارۀ برق و مخابرات صحبت کردند تا بتوانند از تیرهای خالی برای ساختن لانه لک‌لک استفاده کننند. کندن چاله و جوشکاری و… را خود مردم به‌عهده گرفتند و داوطلبانه‌ انجامش دادند.

یک پرنده‌نگر: لک‌لک‌های روستای دره تفی به‌شدت به این لانه‌های پیش‌ساخته نیاز داشتند. آنها به‌دلیل کمبود درختان ناچار بودند روی تیرهای برق اقدام به ساخت لانه کنند و این لانه‌سازی در محل‌های پرخطر به‌شدت باعث آسیب و مرگ لک‌لک‌ها می‌شد. آنچه در این روستا انجام گرفته است یک دخالت مثبت و به‌جاست

همزمان با بالارفتن تعداد لک‌لک‌ها و شناخته‌شدن «دره تفی» به اسم روستای لک‌لک‌ها، تعداد کسانی هم که به بهانۀ دیدن لک‌لک‌ها به دره تفی رفته و می‌روند، افزایش پیدا کرده است. حالا در ایام تعطیل دره‌تفی در کنار مریوان، خود تبدیل به یک جاذبه شده است. همین موضوع نیز تغییراتی را در روستا رقم زده‌، نمونه‌اش راه‌ افتادن غرفه‌های فروش محصولات در تعطیلات است و در اختیار گذاشتن خانۀ اهالی به گردشگرانی که می‌‌خواهند شبی را در دره تفی بمانند. آنها همچنین به فکر افتادند تا بستنی با شیر محلی‌شان را هم جا بیندازند،‌ در حال حاضر این بستنی که با قیمت بسیار مناسب هم عرضه می‌شود، یکی دیگر از جذابیت‌های روستا است. ضمن اینکه برخی زنان هم شروع به ساخت صنایع‌دستی با نی‌های حوالی دریاچه کردند و آن را به‌عنوان محصولی متفاوت در فروشگاه‌ها و غرفه‌های روستا عرضه می‌کنند.
پرنده‌نگری با چاشنی بستنی محلی
راهنمای محلی روستا دربارۀ تاریخچۀ ساخت لانه‌ها به گردشگرانی که به دره تفی آمدند، توضیح می‌دهد که چطور قطع آخرین درخت توت روستا‌، باعث شد اهالی به فکر ساختن لانه‌ها بیفتند. گردشگران درحالی‌که راهنما حرف می‌زند از لانه‌ها و او فیلم و عکس می‌گیرند و بعد با پایین‌آمدن از پله‌ها به‌سمت میدانگاهی می‌روند تا هم خرید و هم بستنی محلی را تست کنند. به گفتۀ «جمال قادری» عضو «انجمن سبز چیا» که ساکن دره تفی است،‌ لک‌لک‌ها جوجه‌هایشان را در همین روستا به دنیا می‌آورند و به آنها شکار و پرواز یاد می‌دهند‌، اواخر مرداد که می‌شود آنها از دره تفی می‌روند تا بار دیگر در اوایل بهمن بازگردند. البته پیش از رسیدن آنها اگر برف زیادی آمده باشد،‌ مشابه آنچه در سال ۱۴۰۱ اتفاق افتاد، اهالی کنار لانه‌ها نردبان می‌گذارند و با بالا‌رفتن از آن،‌ آشیانه‌ها را برای ورود لک‌لک‌ها آماده می‌کنند.

دریاچۀ زریوار،‌ جنگل‌های بلوط زاگرس شمالی محل مناسبی برای زندگی لک‌لک‌هاست. این گونه از ملخ، مار،‌ ماهی و قورباغه که در دریاچه فراهم است، تغذیه می‌کند

ارزشمندی طبیعت به‌سبب گردشگری
از قادری می‌پرسم آیا کاری که شما انجام می‌دهید، «مداخلۀ منفی» در روند زندگی حیوانات وحشی نیست؟ به این معنا که شما با لانه‌سازی باعث می‌شوید لک‌لک‌ها به‌سمت دره‌ تفی بیایند؟ پاسخ قادری به این پرسش منفی است. به گفتۀ او در مناطق مرزی و در روستای سعدآباد،‌ محلی به نام لک‌‌لکان وجود دارد که به‌شکل کامل تخریب شده است. در دره تفی هم از قبل لک‌لک‌ها می‌آمدند. بنابراین، نمی‌توان گفت آنها در زندگی لک‌لک‌ها تداخلی ایجاد کرده‌اند و یا لک‌‌لک‌ها گونۀ مهاجمی برای این منطقه هستند. او دریاچۀ زریوار،‌ جنگل‌های بلوط زاگرس شمالی را محلی مناسب برای این گونه می‌داند و به این نکته اشاره می‌کند که غذای لک‌لک‌ها اعم از ملخ، مار،‌ ماهی و قورباغه در دریاچه فراهم است و لک‌لک‌ها از آنها تغذیه می‌کند.
قادری معتقد است حضور گردشگران که به بهانۀ لک‌لک‌ها می‌آیند نه تنها اهالی را تشویق به حفاظت بیشتر می‌کند، بلکه باعث می‌شود آنها ارزش‌های طبیعی منطقه را بیشتر درک کنند. نمونۀ آن نی‌های اطراف دریاچه که از آنها کلاه و… می‌بافند و به شکل حضوری و اینترنتی به فروش می‌رسانند. کسب درآمد از این نیزارها به اهالی این ایده را القا می‌‌کند که باید از آنها در برابر آتش‌سوزی و… حفاظت کنند‌. پیشتر و در گذشته مردم در ساختمان‌سازی از نیزارها استفاده می‌کردند، اما با پیشرفت مصالح استفاده از آنها نیز متوقف شد. حال با کاربرد نی‌ها در صنایع‌دستی، فعالان محیط زیست روستا امیدوارند که شاهد حفاظت بیشتر از این نی‌زارها باشند.
دخالت مثبت برای جلوگیری از مرگ
«محمد سفرنگ» پرنده‌نگر و فعال محیط زیست ساکن مریوان نیز با تأیید صحبت‌های قادری دربارۀ عدم مداخله در زندگی لک‌لک‌ها در دره‌ تفی به «پیام ما» می‌گوید: «لک‌لک‌های روستای دره تفی به‌شدت به این لانه‌های پیش‌ساخته نیاز داشتند. آنها به‌دلیل کمبود درختان ناچار بودند روی تیرهای برق اقدام به ساخت لانه کنند و این اقدام به لانه‌سازی در محل‌های پرخطر به‌شدت باعث آسیب و مرگ لک‌لک‌ها می‌شد. ازاین‌رو، می‌توان نتیجه گرفت آنچه در این روستا انجام گرفته است یک دخالت مثبت و به‌جاست.»
همینطور که در مغازۀ بستنی‌فروشی منتظریم تا بستنی‌ها را تحویل بگیریم،‌ صاحب مغازه دربارۀ لک‌لک‌ها و ارزششان در توسعۀ دره تفی می‌گوید. او از قطع درختان در روستای بالادست گله دارد و معتقد است آنها نگاه کوتاه‌مدت دارند و به فکر فرزندان‌شان نیستند. او همچنان که قیف‌ها را برمی‌‌دارد و زیر دستگاه می‌گیرد و درنهایت خطی کاکائو بر آن می‌اندازد، اضافه می‌‌کند: «مردم در برخی روستاها تنها چند روز و سال جلوتر را می‌‌بینند،‌ آنها فکر نمی‌کنند که این طبیعت باید برای فرزندان آنها هم حفظ شود. فکر می‌کنند پولی به جیب می‌زنند، ولی طبیعت که از بین رفت دوباره ساختنش خیلی سخت است.»
دره‌تفی این روزها به‌واسطۀ حضور لک‌لک‌ها نام و نشانی یافته است. در این روستا اهالی، جشنی را هم برای این گونه برگزار می‌کنند و از گردشگران می‌خواهند برای حضور در این جشن به دره تفی سفر کنند. آنها می دانند تا لک‌لک‌ها باشند، گردشگران نیز دره تفی را در لیست مناطق اولویت‌دار در سفرشان به کردستان می‌گنجانند.