روستا فقط منظره نیست

هیچ روستایی فقط با چشم‌اندازهای زیبا جهانی نمی‌شود. برای انتخاب «بهترین روستاهای گردشگری جهان»، مجموعه‌ای از شاخص‌ها بررسی می‌شود؛ از مشارکت مردم و حفاظت از محیط‌زیست گرفته تا پاسداشت میراث فرهنگی و برنامه‌ریزی برای آینده. نرگس فاضلی، کارشناس توسعه گردشگری، در گفت‌وگو با «پیام ما» می‌گوید دلیل استقبال از گردشگری روستایی در سال‌های اخیر، فقط مسائل اقتصادی نیست: «در سال‌های اخیر، دلیل گرایش به گردشگری روستایی تنها مسئله اقتصادی نبوده، بلکه این علاقه، پاسخی به خستگی انسان از زندگی شهری و جهان دیجیتال است. بسیاری از مردم امروز به دنبال تجربه‌ای متفاوت از زندگی روزمره هستند؛ تجربه‌ای که در آن بتوانند با طبیعت، فرهنگ بومی و شیوه زندگی روستایی ارتباط برقرار کنند. سازمان جهانی گردشگری نیز با همین نگاه، از سه سال پیش برنامه «بهترین روستاهای گردشگری» را آغاز کرده است.»

او معتقد است حتی اگر روستایی به فهرست جهانی هم راه پیدا نکند، فرآیند آماده‌سازی پرونده می‌تواند به احیای فرهنگ، حفاظت از طبیعت و تقویت اقتصاد محلی کمک کند: «برای ارزیابی پرونده‌های ارسالی، شاخص محیط‌زیستی، حفاظت از منابع طبیعی، کاهش مصرف پلاستیک، مدیریت پسماند، حفاظت از تالاب‌ها و پارک‌های ملی، درختکاری و دیگر اقدامات عملی برای حفاظت از طبیعت بررسی می‌شوند. در کنار این موارد، زیرساخت‌هایی مانند راه دسترسی، حمل‌ونقل، آب و فاضلاب، دسترس‌پذیری، بهداشت و ایمنی نیز مورد ارزیابی قرار می‌گیرند. اما از نظر من، مهم‌ترین شاخص، حکمرانی و برنامه‌ریزی است؛ اینکه روستا برنامه‌ای مشخص برای آینده گردشگری خود داشته باشد و مردم نیز در تصمیم‌گیری‌ها نقش واقعی ایفا کنند.»

فاضلی با اشاره به گسترش اقامتگاه‌های بوم‌گردی از سال ۱۳۹۴ می‌گوید: «این روند علاوه بر ایجاد فرصت‌های اقتصادی، به کاهش مهاجرت از روستاها و افزایش استقلال مالی ساکنان کمک کرده است. البته سازمان جهانی گردشگری بر گردشگری پایدار تأکید دارد، نه گردشگری انبوه. توسعه بدون برنامه، همان اندازه که فرصت ایجاد می‌کند، می‌تواند به بافت اجتماعی و طبیعت روستا آسیب بزند.»
او می‌گوید در ارزیابی پرونده‌ها، زیبایی طبیعی فقط یکی از معیارهاست و سهم تعیین‌کننده را شاخص‌های فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی دارند: «نخستین معیار، حفظ و ارتقای میراث فرهنگی ملموس و ناملموس است. البته صرف وجود یک آیین یا بنای تاریخی کافی نیست؛ مهم این است که مردم روستا چگونه در احیا و زنده نگه داشتن این میراث نقش داشته باشند. شاخص دوم، مشارکت اجتماعی است؛ یعنی جایگاه زنان، جوانان، افراد دارای معلولیت و دیگر گروه‌های اجتماعی به‌دقت بررسی می‌شود تا مشخص شود منافع گردشگری تا چه اندازه میان جامعه محلی توزیع شده است. در بخش اقتصادی نیز نحوه توزیع درآمدها، استفاده از ظرفیت‌های بومی، شیوه پرداخت تسهیلات و سهم واقعی مردم روستا از منافع گردشگری اهمیت دارد.»

برای توضیح این شاخص‌ها، فاضلی به تجربه برخی روستاهای ایران اشاره می‌کند: «در روستای قلعه‌بالا، آیین قدیمی «تال و مهتاب» که در آستانه فراموشی بود، با همراهی بزرگان و مشارکت مردم دوباره احیا شد. این آیین امروز علاوه بر حفظ یک سنت محلی، به تولید عروسک و محصولات بومی و رونق اقتصاد روستا نیز کمک می‌کند.»

او نمونه دیگری را در روستاهای حاشیه پارک ملی توران می‌بیند: «در این منطقه که پلنگ ایرانی همواره تهدیدی برای دام‌های روستاییان محسوب می‌شد، بخشی از ساکنان زمین‌های خود را برای حفاظت از زیستگاه این گونه ارزشمند در اختیار طرح‌های حفاظتی قرار دادند و در مقابل، به سمت فعالیت‌هایی مانند اکوتوریسم، پرنده‌نگری و راه‌اندازی اقامتگاه‌های بوم‌گردی رفتند. در برخی از این مناطق حتی شکارچیان سابق، امروز به راهنمایان طبیعت‌گردی تبدیل شده‌اند.»

فاضلی درباره شیوه ارزیابی پرونده‌ها نیز می‌گوید: «تصور عمومی درباره حضور تیم‌های رسمی بازرسی همیشه درست نیست. بخشی از راستی‌آزمایی‌ها از طریق بررسی محتوای منتشرشده، بازخورد گردشگران یا حتی بازدیدهای غیررسمی انجام می‌شود؛ بنابراین روایت و مستنداتی که روستاها ارائه می‌کنند باید با واقعیت منطبق باشد.»

او با اشاره به ارسال پرونده پنج روستای ایران در نوزدهم خرداد به مقر سازمان جهانی گردشگری در اسپانیا، می‌گوید: «نتایج این دوره احتمالاً اواخر مهرماه اعلام می‌شود. با این حال، من معتقدم که ارزش این رقابت فقط به راه یافتن یا نیافتن به فهرست جهانی نیست. همین فرآیند باعث شده روستاها برای احیای آیین‌های محلی، حفاظت از طبیعت، جلب مشارکت مردم و تدوین برنامه‌های توسعه، همکاری بیشتری با یکدیگر داشته باشند. حتی اگر همه روستاها ثبت جهانی نشوند، این تلاش، دستاوردی مهم برای توسعه پایدار روستایی است.»

جهانی شدن مسئولیت دارد

اگر ثبت جهانی، آغاز فصل تازه‌ای برای روستاهای ایران باشد، پرسش اصلی این است که بعد از دریافت این عنوان چه اتفاقی می‌افتد؟ آیا یک نشان بین‌المللی به‌تنهایی می‌تواند توسعه پایدار را تضمین کند یا چالش‌های واقعی تازه از همین نقطه آغاز می‌شوند؟

مصطفی فاطمی، مدیرکل توسعه گردشگری داخلی، معتقد است ارزش این روستاها بیش از گرفتن یک نشان بین‌المللی، در توانایی ماندن در همان استانداردهایی است که به آن رسیده‌اند. در نگاه او، گردشگری روستایی فقط برای افزایش عدد گردشگران تعریف نشده؛ قرار است گردشگر به بخشی از زندگی روستا تبدیل شود، نه یک بازدیدکننده گذری.

فاطمی تأکید می‌کند رعایت شاخص‌های پایداری محیط‌زیستی، اجتماعی و اقتصادی شرط ورود به این رقابت است، اما کافی نیست: «هر روستا باید دست‌کم سه اقدام عملی و قابل سنجش در حوزه نوآوری توسعه پایدار داشته باشد؛ اقداماتی که نشان دهد برنامه‌ها از سطح کاغذ فراتر رفته‌اند. در کنار آن، زیرساخت‌هایی مانند راه دسترسی مناسب، اینترنت، امنیت، خدمات درمانی و حمل‌ونقل، حداقل‌های حضور در این رقابت جهانی هستند.»

درباره تجربه روستاهای ثبت‌شده ایران، نگاه او محتاطانه است؛ می‌گوید هنوز برای قضاوت نهایی زود است، اما همین حالا هم نشانه‌هایی از اثرگذاری دیده می‌شود؛ از جمله بیشتر دیده شدن نام این روستاها در میان آژانس‌ها و فعالان گردشگری جهان، هرچند محدودیت‌های گردشگری ورودی اجازه نداده این ظرفیت‌ها به‌طور کامل بالفعل شود.

او درباره روستاهای نامزد امسال توضیح می‌دهد که هرکدام مسیر متفاوتی را دنبال کرده‌اند: «درک در سیستان و بلوچستان به سراغ هم‌جواری کویر و دریا و ژئوتوریسم رفته، گیسوم در گیلان جنگل و دریا را کنار هم نشانده، پامنار در خوزستان روی صنایع‌دستی و هویت روستایی ایستاده، موئیل در اردبیل زندگی عشایری را محور قرار داده، قلعه‌بالا در سمنان حفاظت از یوزپلنگ آسیایی را برجسته کرده، ریاب در خراسان رضوی با مسئله آب درگیر است، مصر در اصفهان گردشگری کویری و آسمان شب را دنبال می‌کند و شانه‌تراش در مازندران بوم‌گردی و اقتصاد محلی را پیش برده است.»

به گفته فاطمی، این تنها بخشی از مسیر است و حدود ۲۰ روستای دیگر نیز در حال آماده‌سازی قرار دارند. هنوز هیچ‌یک از این روستاها به‌طور کامل به استانداردهای سازمان جهانی گردشگری نرسیده‌اند، اما طی کردن همین مسیر، بخشی از دستاورد محسوب می‌شود.

از نگاه مدیرکل توسعه گردشگری داخلی، خطر اصلی جایی است که گردشگری از کنترل خارج می‌شود. او می‌گوید نمی‌توان برای همه روستاها یک نسخه واحد پیچید؛ هر روستا ظرفیت خودش را دارد و باید متناسب با همان مدیریت شود.

فاطمی کندوان را مثال می‌زند: «این روستا با بافت صخره‌ای، هم محدودیت‌های جدی در ساخت‌وساز دارد و هم مدل متفاوتی از مدیریت گردشگر را تجربه می‌کند.» به باور او، ظرفیت هر روستا باید با مطالعه و با مشارکت مردم همان منطقه تعیین شود، نه از پشت میز.

او در ادامه بر یک نکته دیگر هم تأکید می‌کند: «بدون مشارکت مردم و آموزش گردشگران، مدیریت این روستاها ممکن نیست؛ چون اگر «سفر مسئولانه» شکل نگیرد، حتی بهترین برنامه‌ها هم دوام نمی‌آورند.»
فاطمی تأکید می‌کند: «ثبت جهانی پایان مسیر نیست. هر سه سال یک‌بار، این روستاها دوباره ارزیابی می‌شوند؛ نه برای تنبیه، بلکه برای حفظ کیفیت. همین ارزیابی‌هاست که مدیران محلی را وادار می‌کند نگاهشان را از «ثبت شدن» به «ماندگار ماندن» تغییر دهند.»

ایستگاه انتخــــــــــــاب

برنامه «بهترین روستاهای گردشگری» از سال ۲۰۲۱ با هدف تقویت اقتصاد محلی، کاهش مهاجرت و توسعه گردشگری پایدار آغاز شد. تاکنون پنج روستای ایران به این فهرست راه یافته‌اند و امسال نیز هشت روستا در این رقابت حضور دارند. مهدی بهاروند، مسئول هماهنگی پروژه روستاهای جهانی گردشگری، می‌گوید: «هدف این برنامه فقط دریافت یک عنوان بین‌المللی نیست، بلکه ارتقای کیفیت زندگی در روستاهاست.» به گفته او، روستاهای منتخب علاوه بر ثبت جهانی، به شبکه مقاصد گردشگری سازمان جهانی گردشگری اضافه می‌شوند و از ظرفیت‌های تبلیغاتی و معرفی این شبکه بهره می‌برند.

ایران نخستین‌بار در سال ۲۰۲۳ با ثبت روستای کندوان وارد این فهرست شد. یک سال بعد، اصفهک نیز به جمع روستاهای برگزیده پیوست و در سال ۲۰۲۵ سه روستای شفیع‌آباد در کرمان، سهیلی در قشم و کندلوس در مازندران نیز موفق به دریافت این عنوان شدند. بهاروند درباره سابقه ایران در این برنامه می‌گوید: «ایران چند سال است که در این حوزه فعالیت می‌کند و با اینکه توانسته‌ایم دستاوردهای خوبی کسب کنیم، تجربه زیادی در این زمینه نداریم. ثبت جهانی روستاها می‌تواند فرصت تازه‌ای برای معرفی ظرفیت‌های روستاها در سطح بین‌المللی و ایجاد زمینه‌های جدید برای توسعه اقتصادی و فرهنگی باشد.»

به گفته او، انتخاب روستاها بر اساس ۱۲ شاخص و بیش از ۴۰ زیرشاخص انجام می‌شود؛ از مدیریت آب و انرژی و حفاظت از محیط‌زیست گرفته تا مشارکت مردم، کیفیت زیرساخت‌ها و برنامه‌ریزی برای آینده.
در این دوره، هشت روستای موئیل، پامنار، شانه‌تراش، گیسوم، قلعه‌بالا، درک، مصر و ریاب، نمایندگان ایران در رقابت سال ۲۰۲۶ هستند. بهاروند می‌گوید: «این روستاها رقیب یکدیگر نیستند، بلکه هر یک باید بتوانند امتیاز لازم را بر اساس شاخص‌های سازمان جهانی گردشگری کسب کنند.»

او می‌گوید ثبت جهانی آغاز ماجراست و پس از آن نیز برنامه‌های حمایتی ادامه دارد: «برای روستاهای ثبت‌شده و نامزد، تسهیلات بانکی با نرخ ترجیحی در نظر گرفته می‌شود و هم‌زمان، همکاری با بنیاد مسکن و سازمان دهیاری‌ها برای بهبود زیرساخت‌های عمرانی و خدماتی ادامه دارد. البته در کنار این اقدامات، بخشی از برنامه‌ها هم به ثبت و حفاظت از میراث ناملموس اختصاص دارد؛ از آیین‌ها و جشن‌های محلی گرفته تا خوراک، موسیقی، هنرها و صنایع‌دستی. علاوه بر این‌ها، تلاش می‌کنیم رویدادها و جشنواره‌های این روستاها در تقویم رسمی گردشگری کشور ثبت شود تا امکان معرفی و جذب گردشگر در طول سال ایجاد شود.»

به گفته مسئول هماهنگی پروژه روستاهای جهانی گردشگری، تنش‌های سیاسی و جنگ باعث شده ظرفیت ثبت جهانی هنوز به افزایش گردشگران خارجی منجر نشود، اما در مقابل، سفرهای داخلی به روستاها و اقامتگاه‌های بوم‌گردی افزایش یافته است. او توضیح می‌دهد: «شرایط سیاسی و امنیتی سال‌های اخیر، به‌ویژه تنش‌ها و جنگ، باعث شده امکان بهره‌برداری کامل از این ظرفیت فراهم نباشد و ورود گردشگران خارجی با محدودیت روبه‌رو شود. با این حال، همین شرایط باعث شده بسیاری از گردشگران داخلی، روستاها و اقامتگاه‌های بوم‌گردی را به دلیل آرامش و امنیت بیشتر برای سفر انتخاب کنند.»
بهاروند در ادامه، کمبود تسهیلگران متخصص در روستاها را از چالش‌های این حوزه عنوان می‌کند: «اگرچه موضوع تسهیلگری در برنامه هفتم توسعه پیش‌بینی شده، اما آیین‌نامه اجرایی آن هنوز ابلاغ نشده است و در حال حاضر بسیاری از مسئولیت‌ها بر دوش دهیاران، شوراها و معتمدان محلی قرار دارد.»

به اعتقاد او، مسئله ثبت روستاها صرفاً دریافت یک نشان بین‌المللی نیست، بلکه فرآیندی است که روستاها را به سمت برنامه‌ریزی، مشارکت اجتماعی، حفاظت از میراث فرهنگی و توسعه پایدار هدایت می‌کند. این اقدام اگر به‌درستی انجام شود، می‌تواند هم کیفیت زندگی ساکنان را بهبود ببخشد و هم جایگاه روستاهای ایران را در گردشگری جهانی ارتقا دهد.