گردشگری معمولاً نخستین بخشی است که از بحران‌ها آسیب می‌بیند و آخرین بخشی است که به شرایط عادی بازمی‌گردد. در ماه‌های گذشته نیز شرایط جنگی و تغییر اولویت‌های حمل‌ونقل کشور باعث شد بخشی از فعالیت‌های گردشگری ریلی متوقف شود.

مصطفی فاطمی، مدیرکل توسعه گردشگری داخلی، معتقد است در آن دوره شبکه ریلی کشور ناچار بود اولویت‌های خود را تغییر دهد. به گفته او، تأمین امنیت خطوط و پاسخگویی به نیازهای فوری کشور باعث شد قطارهای گردشگری برای مدتی از اولویت خارج شوند.

اما با فروکش کردن بحران، روند بازگشایی مسیرها آغاز شد. فاطمی می‌گوید: «اکنون تعدادی از قطارهای گردشگری فعالیت خود را از سر گرفته‌اند و شرکت‌های ریلی نیز برای بازگرداندن مسیرهای گذشته و طراحی برنامه‌های جدید وارد عمل شده‌اند.»

او معتقد است گردشگری ریلی اکنون وارد مرحله‌ای شده که می‌توان آن را «دوران گذار به رونق» نامید. نشانه‌های این رونق را می‌توان در استقبال مردم از تورهای ریلی مشاهده کرد؛ استقبالی که حتی در سال‌های پیش از بحران نیز وجود داشت و بسیاری از تورها در مدت کوتاهی ظرفیت خود را تکمیل می‌کردند.

با این حال، بازگشت قطارهای گردشگری به معنای حل شدن همه مشکلات نیست. آنچه امروز بیش از هر چیز توسعه این بخش را محدود می‌کند، مسئله‌ای است که کمتر در نگاه نخست دیده می‌شود؛ ظرفیت شبکه ریلی کشور.

گلوگاه پنهان توسعه؛ مجوز سیر

در نگاه نخست ممکن است تصور شود مشکل اصلی گردشگری ریلی کمبود مسافر یا ضعف بازاریابی است، اما مدیرکل توسعه گردشگری داخلی از مسئله دیگری سخن می‌گوید؛ موضوعی که در ادبیات راه‌آهن با عنوان «مجوز سیر» یا «گراف حرکتی» شناخته می‌شود.

هر قطار برای حرکت در شبکه ریلی باید در جدول زمانی دقیقی قرار بگیرد. این جدول مشخص می‌کند هر قطار در چه ساعتی حرکت کند، در کدام ایستگاه توقف داشته باشد و چه زمانی مسیر را در اختیار بگیرد.
فاطمی توضیح می‌دهد که در این ساختار، اولویت نخست با قطارهای مسافری برنامه‌ای و سپس با قطارهای باری است: «قطارهای گردشگری شرایط متفاوتی دارند. آن‌ها گاه برای تماشای مناظر یا اجرای برنامه‌های گردشگری باید توقف‌های طولانی‌تری داشته باشند یا با سرعت کمتری حرکت کنند. همین مسئله برنامه‌ریزی شبکه را پیچیده‌تر می‌کند.»

به گفته او، مهم‌ترین چالش امروز گردشگری ریلی نه نبود متقاضی، بلکه پیدا کردن ظرفیت مناسب در شبکه ریلی است. با این حال، فاطمی از افزایش همکاری میان وزارت میراث فرهنگی و شرکت راه‌آهن سخن می‌گوید و معتقد است در ماه‌های اخیر انعطاف بیشتری برای اختصاص ظرفیت به قطارهای گردشگری ایجاد شده است. این در حالی است که فعالان بخش خصوصی معتقدند اثر این محدودیت‌ها را بیش از همه در بازار می‌توان مشاهده کرد.

استقبال هست، ظرفیت نیست

علی مسائلی که سال‌ها در حوزه گردشگری ریلی فعالیت کرده، تصویر دیگری از همین مشکل ارائه می‌دهد. او می‌گوید برخلاف تصور برخی مدیران، مسئله اصلی کمبود تقاضا نیست.
به گفته او، بسیاری از تورهای ریلی با استقبال خوبی روبه‌رو می‌شوند و مسافران دائماً درباره برنامه‌های آینده سؤال می‌کنند. مشکل از جایی آغاز می‌شود که برگزارکنندگان تور نمی‌دانند آیا ماه آینده نیز امکان دسترسی به ظرفیت لازم را خواهند داشت یا نه.

مسائلی می‌گوید: «بسیاری از آژانس‌ها به دلیل همین بی‌ثباتی تمایلی به ورود به حوزه گردشگری ریلی ندارند.» از نگاه او، وقتی امکان برنامه‌ریزی بلندمدت وجود نداشته باشد، توسعه بازار نیز دشوار خواهد بود.
این فعال گردشگری معتقد است کمبود ظرفیت باعث شده بسیاری از تورها تنها در مقیاسی محدود اجرا شوند؛ در حالی که تقاضای واقعی بسیار بیشتر از آن چیزی است که امروز پاسخ داده می‌شود.

وقتی خودِ سفر مقصد می‌شود

یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های گردشگری ریلی با سفرهای معمولی در این است که در این نوع گردشگری، مقصد تنها بخشی از تجربه سفر است. مسائلی تأکید می‌کند نباید قطار گردشگری را با حمل‌ونقل ریلی یکسان دانست. به گفته او، در سفرهای عادی هدف رسیدن به مقصد است، اما در گردشگری ریلی خود مسیر اهمیت پیدا می‌کند: «راه‌آهن شمال نمونه روشنی از این تجربه است؛ مسیری که از دل کوهستان‌ها، جنگل‌های هیرکانی، پل‌های تاریخی و تونل‌های متعدد عبور می‌کند و سال‌هاست در میان علاقه‌مندان سفرهای ریلی محبوبیت دارد.»

او از تجربه تورهایی سخن می‌گوید که برای خانواده دیپلمات‌ها و وابستگان خارجی برگزار شده بود. به گفته مسائلی، بسیاری از این گردشگران از دیدن مناظر مسیر شگفت‌زده شده بودند و باور نمی‌کردند ایران چنین چشم‌اندازهایی داشته باشد.

همین ویژگی باعث شده بسیاری از کارشناسان، گردشگری ریلی را یکی از ظرفیت‌های مغفول صنعت گردشگری ایران بدانند؛ ظرفیتی که می‌تواند میراث صنعتی، طبیعت و تجربه سفر را در کنار هم قرار دهد.

مسیرهایی که محبوب مانده‌اند

در میان مسیرهای گردشگری ریلی، نام سوادکوه و پل ورسک همچنان بیش از دیگر مناطق شنیده می‌شود.
فاطمی می‌گوید: «ثبت جهانی راه‌آهن سراسری ایران باعث شده این مسیر به یکی از مهم‌ترین برندهای گردشگری ریلی کشور تبدیل شود. پیش از بحران‌های اخیر، بلیت تورهای این منطقه در مدت کوتاهی به فروش می‌رسید و حالا هم همچنان یکی از پرطرفدارترین مسیرها به شمار می‌رود.»
اما ظرفیت‌های گردشگری ریلی ایران به شمال کشور محدود نیست. کاشان یکی از مسیرهایی است که در سال‌های اخیر با استقبال روبه‌رو شده است. ترکیب تجربه سفر با قطار، بازدید از بافت تاریخی شهر و دسترسی به چشم‌اندازهای کویری، این مسیر را به یکی از گزینه‌های جذاب برای تورهای کوتاه تبدیل کرده است.
همدان نیز به دلیل ظرفیت‌های تاریخی و فرهنگی خود در میان مقاصد مورد توجه قرار دارد. از نگاه فاطمی، نزدیکی نسبی این شهر به تهران و امکان طراحی تورهای یک‌روزه و دوروزه، از مزیت‌های مهم آن است.
در شمال کشور نیز مسیر رشت و منجیل، با عبور از میان شالیزارها و چشم‌اندازهای طبیعی گیلان، ظرفیت بالایی برای توسعه گردشگری ریلی دارد؛ ظرفیتی که هنوز به طور کامل مورد استفاده قرار نگرفته است.

فقر داده‌ها؛ مانعی برای ورود سرمایه

مسائلی معتقد است یکی از مهم‌ترین مشکلات این صنعت، نبود اطلاعات و زیرساخت‌های لازم برای جذب سرمایه‌گذار است. او از اصطلاح «فقر داده‌ها» استفاده می‌کند: «سرمایه‌گذاران بالقوه نمی‌دانند چه فرصت‌هایی در این حوزه وجود دارد، چه مسیرهایی ظرفیت توسعه دارند و اساساً از کجا باید وارد این صنعت شوند. در بسیاری از صنایع دیگر، نشست‌ها، نمایشگاه‌ها و همایش‌های تخصصی برای معرفی فرصت‌های سرمایه‌گذاری برگزار می‌شود، اما در حوزه گردشگری ریلی چنین بستری هنوز شکل نگرفته است.»

او معتقد است نتیجه این وضعیت، محدود ماندن بازار و کند شدن روند توسعه است؛ در حالی که گردشگری ریلی می‌تواند علاوه بر صنعت گردشگری، به اشتغال‌زایی و رونق مناطق مختلف کشور نیز کمک کند.

معمای خرید بلیت گروهی

یکی دیگر از مشکلاتی که فعالان این حوزه مطرح می‌کنند، دشواری تأمین بلیت برای گروه‌های گردشگری است. مسائلی می‌گوید: «فروش بلیت قطار در مدت کوتاهی تکمیل می‌شود و آژانس‌ها عملاً امکان خرید تعداد زیادی بلیت برای اجرای تور را ندارند. از سوی دیگر، چارتر کردن قطار نیز هزینه‌های سنگینی به برگزارکنندگان تحمیل می‌کند. در نتیجه بسیاری از شرکت‌های گردشگری ترجیح می‌دهند وارد این حوزه نشوند. این مسئله باعث شده گردشگری ریلی با وجود محبوبیت، همچنان بازاری محدود باقی بماند و امکان توسعه گسترده پیدا نکند.»

کمبود ناوگان تخصصی نیز یکی دیگر از چالش‌های مهم این صنعت است. به گفته مسائلی، بسیاری از تورهای ریلی ناچارند از قطارهایی استفاده کنند که اساساً برای سفرهای گردشگری طراحی نشده‌اند: «این قطارها عمدتاً برای حمل‌ونقل روزمره یا مسیرهای حومه‌ای ساخته شده‌اند و امکانات لازم برای سفرهای طولانی را ندارند.» به گفته او، مشکلاتی مانند کیفیت پایین صندلی‌ها، محدودیت سیستم‌های صوتی و رفاهی و حتی برخی مسائل فنی، باعث می‌شود تجربه سفر با استانداردهای رایج گردشگری ریلی فاصله داشته باشد.

این در حالی است که در بسیاری از کشورها، قطارهای ویژه گردشگری با طراحی متفاوت، پنجره‌های بزرگ و امکانات مناسب برای تماشای مناظر طبیعی در اختیار گردشگران قرار می‌گیرد.

صنعتی میان امید و محدودیت

با وجود همه مشکلات، هم مدیران دولتی و هم فعالان بخش خصوصی در یک نکته اتفاق نظر دارند؛ گردشگری ریلی در ایران ظرفیت بالایی برای رشد دارد. استقبال مسافران از مسیرهای موجود، جذابیت طبیعی و تاریخی خطوط ریلی کشور و تنوع جغرافیایی ایران نشان می‌دهد این بخش می‌تواند نقش مهم‌تری در صنعت گردشگری ایفا کند.

اما تحقق این ظرفیت نیازمند توسعه زیرساخت‌ها، افزایش ناوگان، تسهیل حضور بخش خصوصی و برنامه‌ریزی بلندمدت است. امروز مهم‌ترین مسئله گردشگری ریلی ایران کمبود مسافر نیست؛ مسئله این است که ظرفیت موجود هنوز پاسخگوی اشتیاقی نیست که برای تجربه سفر با قطار در میان گردشگران شکل گرفته است.

قطارهای گردشگری دوباره به حرکت درآمده‌اند، اما مسیر توسعه این صنعت همچنان از میان ایستگاه‌هایی می‌گذرد که عبور از آن‌ها نیازمند تصمیم‌های بزرگ‌تر و سرمایه‌گذاری‌های جدی‌تر است.