دفتین‌سازی از جمله مشاغلی در حوزۀ صنایع‌دستی است که از یاد رفته‌ است؛ علت اصلی آن را هم باید کم‌رونق‌شدن قالیبافی سنتی و پرشدن بازار از فرش‌های رنگارنگ ماشینی دانست. دفتین وسیله‌ایست که با آن گره‌های فرش را روی پود می‌‌کوبند تا هر رج مرتب شود.

  دفتین چیست؟

یکی از ابزارهای جدانشدنی از هنر قالیبافی همین دفتین است؛ وسیله‌ای برای کوبیدن گره‌های فرش پس از بافتن یک رج. دفتین با خواباندن پودهای ضخیم و نازک قالی، فرم یک‌دستی به رج بافته‌شده می‌دهد. علاوه‌بر این، سبب قرارگرفتن گره‌های قالی در جای خود می‌شود. هنرمند قالیباف وقتی پس از بافتن یک رج با دفتین، بر سر هر گره می‌کوبد، ظرافت و صافی و یکنواختی در پشت فرش را هم ایجاد می‌کند. شکل و شمایل دفتین، شبیه شانۀ موی سر است، با این تفاوت که دندانه‌ها فلزی و دسته چوبی است. دندانه‌های این ابزار که معمولاً پهنای کمی دارد و نازک است، به‌صورت متوازی با فاصله‌های متناسب با فاصلۀ تارهای قالی بر روی دسته‌ای فلزی یا چوبی وصل می‌شود. هنرمند قالیباف بعد از گذراندن هر پود افقی از لابه‌لای تارهای عمودی با کمک دفتین ضرباتی بر قسمت‌های بافته‌شده وارد می‌کند تا درگیری تار و پود و در واقع عمل بافت صورت گیرد. دفتین‌زدن در واقع آخرین عمل بافندگی است که بلافاصله پس از پودگذاری انجام می‌گیرد.

در گذر از کارگاه‌های قالیبافی، معمولاً صدای دفتین‌زدن به گوش می‌رسد؛ صدایی بم که نشان می‌دهد هنرمند قالیباف، محکم و استوار دفتین را از لابه‌های تارهای قالی رد می‌کند تا رج بافته‌شده با گره‌های منظم کنار هم قرار بگیرد و بافتی یک‌دست حاصل شود.

  خاستگاه دفتین‌سازی

هرکجای این سرزمین که چشم بگردانی، هنر قالیبافی رواج داشته‌ است؛ از تبریز تا کرمان. قالیبافی و دفتین‌سازی همواره با هم بوده‌اند. برای همین، خاستگاه ویژه‌ای نمی‌توان برای دفتین‌سازی مشخص کرد. بهتر است بگوییم اگر هم انگشت‌شمار دفتین‌سازانی در شهرهای ایران دیده می‌شود، به لطف این است که در‌ آن شهر قالیبافی هنوز جان دارد و هنرمندان قالیباف پشت دار قالی نشسته‌اند. در میان دفتین‌های متداول در قالیبافی امروز ایران، انواعی که در تبریز استفاده می‌شوند و به دفتین تبریزی شهرت دارند، از نظر حجم و وزن سبک‌ترین و کوچک‌ترین دفتین‌های ایران هستند و دفتین‌های مورد استفاده در اصفهان، حجیم‌ترین و سنگین‌ترین دفتین‌های مورد استفاده در ایران هستند. در واقع آنچه باعث تفاوت دفتین در مناطق مختلف ایران به شمار می‌رود، تعداد تیغه‌های آن متناسب با رج‌شمار هر فرش و ویژگی‌های قالیبافی هر شهر و منطقه است. هرچه رج‌شمار فرش بالاتر باشد، تعداد تیغه‌های دفتین مورد استفاده برای بافت بیشتر خواهد بود.

  ساخت دفتین

هنرمند دفتین‌ساز، اول به سراغ یک قطعه چوب می‌رود و آن را تراش می‌دهد. در روزگار قدیم که همۀ کارها با دست انجام می‌شد، هنرمندان دفتین‌ساز از خراطی هم سر می‌آورند و می‌دانستند با چه ابزاری باید یک قطعه چوب را برای دستۀ دفتین آماده کرد. بعدها که ابزار برقی مثل رنده به میدان آمد، دفتین‌سازان هم قطعۀ چوب را ابزارهای نجاری شکل می‌دهند؛ به‌طوری که مناسب دست قالیباف شود و او بتواند به‌راحتی از دفتین استفاده کند. بعد هم نوبت شانه‌های فلزی یا تیغه‌های دفتین و اندازۀ آن است. قسمت اصلی دفتین، تیغه‌های آن است که از تیغه‌های فلزی متعددی ساخته شده. 

قسمت جلوی تیغه‌ها کمی باریک‌تر و تیزتر است تا به‌راحتی بین تارهای فرش فرو رود؛ شانه‌های باریک فلزی که حسابی سوهان زده می‌شود تا بدون هیچ برجستگی، بتواند صاف و یکنواخت بین تارهای قالی حرکت کند. سوارکردن شانه روی دفتین هم مهارتی است که استاد کار با تمرین و تجربه به دست می‌آورد. دستۀ دفتین هم که چوبی یا فلزی است، به شکل‌های مختلفی مانند کاملاً عمود، مورب یا کاملاً صاف به تیغه‌ها وصل می‌شود. در میان دفتین‌های قدیمی، نمونه‌هایی نیز دیده شده که تمام آن از تیغه‌ها تا دسته، از جنس چوب ساخته شده‌. نکتۀ جالب این‌جاست که معمولاً دفتین‌های چوبی برای بافت سایر دست‌بافته‌‌ها مثل گلیم کاربرد داشته‌اند که البته ساخت آن‌ها نیز تقریباً به فراموشی سپرده شده‌ است.

 انواع دفتین

دفتین در شهرهای مختلف اسم‌های مختلفی هم دارد و اگر اسمی از «دفه»، «کرکیت»، «کلکیت»، «شانه»، «کلوزار» و «دستوک» شنیده‌اید، بدانید که منظور همان دفتین است. کرکیت در زبان لری، به‌معنای «شانۀ قالیبافی» است که در گویش‌های بهمئی، بختیاری و کهگیلویه‌ای مورد استفاده قرار می‌گیرد. دفتین‌ها از نظر فرم و ظاهر در انواع مختلف ساخته می‌شود، اما کارایی همگی یکسان است و تفاوت‌های موجود، به شکلی مرتبط با سنت‌های بافندگی نزد اقوام مختلف است که ممکن است شکل دسته یا دندانه‌های دفتین تغییر کند.

از سویی دیگر در مناطق مختلف کشور، انواع مختلف دفتین براساس نوع بافت وجود دارد و در سه نوع کلی تقسیم می‌شوند؛ دفتین دستی کوچک، دفتین دستی متوسط و دفتین دستی بزرگ. بعضی دفتین‌های سنگین تا حدود دو کیلوگرم وزن دارند که هنرمند قالیباف برای استفاده از آن باید از هر دو دست خود کمک بگیرد. در بافندگی‌های ماشینی نیز از دفتین‌های ماشینی دستی یا اتوماتیک استفاده می‌شود. بافندگان قالی به تجربه دریافته‌اند که اگر در موقع بافت فرش دفتین را کم بکوبند، فرش دچار بالازدگی می‌شود؛ یعنی گره‌ها کامل در کنار هم قرار نمی‌گیرند و به‌همین‌ترتیب اگر دفتین را زیاد بکوبند، فرش دچار پایین‌زدگی می‌شود.