گزارش سال ۲۰۲۴ مجمع جهانی اقتصاد با عنوان ریسک‌های جهانی (The Global Risks)، تصویری پرآشوب از امروز و فردای جهان را در برابر مـا قرار داده اسـت. مـخاطرات فزاینده در حـوزه‌هـای مخـتلـف اقـتـصـادی، اجـتمـاعی، ژئوپلیتیک، تکنولوژیک و محیط‌زیست، دنیا را به سمت فجایعی غیرقابل‌تصور پیش برده است. در این بین ریسک‌های عرصۀ محیط‌زیست، روندی نگران‌کننده‌ دارند. به‌نحوی که برآورد می‌شود تا ۱۰ سال آینده، نیمی از مخاطرات مهم جهان، در حوزۀ مـحیط‌زیست خواهـد بود. وقـایع شدید آب‌وهوایی، تغییرات بحرانی در سیستم‌های کرۀ خاکی، ازدسـت‌دادن تنوع‌زیـستی و فروپاشی اکوسیستم، کمبود در منابع‌طبیعی و فزونی‌یافتن آلودگی‌ها در صدر این تهدیدها قرار دارند.

در همین گزارش به‌روشنی تبیین شده که چگونه دینامیک اثرات محیط‌زیستی، به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم موجب رکود اقتصادی می‌شود. اثر عوامل محیط‌زیستی بر موضوعات اجتماعی گوناگون هم کاملاً مشخص است. کشور ما سال‌هاست در چرخه‌ای از مشکلات و معضلات محیط‌زیستی قرار گرفته است و بررسی روندها نشان می‌دهد، در آینده با دشواری‌های بیشتری هم روبه‌رو خواهیم بود. امروز جامعۀ ما کمبود آب، آلودگی هوا، نابودی جنگل‌ها، گسترش بیابان‌ها، بحران انرژی و بسیاری از مسائل دیگر را به‌وضوح درک کرده است. 

مسائلی که امنیت و حیات سرزمینی و سلامت اجتماعی ما را تهدید می‌کنند و متأسفانه دامنۀ اثرگذاری آن‌ها روزبه‌روز بیشتر هم می‌شود. از دهۀ ۹۰ میلادی و هم‌زمان با پایان جنگ سرد، تغییراتی در نگرش به امنیت حاصل شد. این دگرگونی باعث شد تا صرفاً مباحث نظامی، مبنای امنیت ملی کشورها نباشد و در کنار آن، موضوعات اقتصادی، محیط‌زیستی و اجتماعی هم مورد توجه قرار گیرد. دراین بین، مسائل محیط‌زیستی به‌دلیل‌آنکه ریشۀ بسیاری از چالش‌های دیگر هستند و دست‌کم در فرآیند برهم‌کنش مسائل، نقش قابل‌توجهی دارند، در کانون توجه سیاست‌گذاران قرار گرفتند. مردم، دغدغه‌مند موضوعات محیط‌زیستی شده‌اند و نگران گرمایش جهانی و تغییر اقلیم هستند. 

در ایران هم جامعه، به‌واسطۀ وضعیت آب و آلودگی هوا و موضوعاتی از این دست، احساس ناامنی می‌کند. تزلزل در امنیت محیط‌زیستی، پایداری سرزمینی ما را مورد تهدید قرار داده و آیندۀ توسعه و پیشرفت کشور را در ابهام قرار داده است. مردم با نگرانی، اخبار مربوط به کمبود آب و خشکسالی را دنبال می‌کنند. بیم اثرات آلودگی هوا بر سلامتی، آن‌ها را وحشت زده کرده است و هر روز اخبار ناامیدکننده‌ای از وضعیت خاک و درختان و جنگل‌ها و رودخانه‌ها و تالاب‌ها می‌شنوند. در سفرهای‌شان با حسرت به چشم‌اندازهایی نگاه می‌کنند که روزگاری زیبایی بی‌حدشان آن‌ها را به وجد می‌آورده و حالا تخریب و ویران شده‌اند. 

این روزها که در آستانۀ انتخابات ریاست‌جمهوری قرار داریم، مسائل سیاسی، مشکلات اقتصادی و سیاست خارجی، سایهۀ بلندی بر فضای رسانه‌ای کشور انداخته است. وعده‌های زیادی برای گشایش اقتصادی و دگرگونی اجتماعی و چاره‌جویی سیاست خارجی طرح می‌شود. این وعده‌ها ظاهراً متناسب با درکی است که کاندیداها از دغدغه‌های مردم دارند. ابعاد امنیت اقتصادی و اجتماعی و سیاسی، حتماً مهم هستند، اما نباید از امنیت محیط‌زیستی و احساس ناخوشایندی که مردم نسبت به آیندۀ محیط‌زیست کشور دارند غافل شد. در کشوری که آب‌های مرزی و مشترک، یکی از مهم‌ترین مسائل‌اش با همسایگان مختلف‌اش است، کشوری که کمبود آب و انرژی، فعالیت‌های اقتصادی‌اش را تحت‌تأثیر قرار داده، کشوری که در آن مسائل محیط‌زیستی، سبب موج گسترده‌ای از مهاجرت‌ها و حاشیه‌نشینی‌ها شده است، آلودگی‌هوا و گردوغبار، تعطیلی گاه‌و‌بی‌گاه مدارس و ادارات را به دنبال داشته است، کشوری که فرسایش خاک، کشاورزی‌اش را تهدید می‌کند، سیلاب‌ها، خرابی‌های گسترده‌ای را بر جای می‌گذارد، کشوری که تنوع‌زیستی‌اش آسیب دیده و گونه‌های جانوری‌اش در خطر انقراض قرار دارند، در چنین کشوری مسائل محیط‌زیستی باید در محور گفت‌وگوها و برنامه‌ها قرار گیرد. 

امنیت محیط‌زیستی، حقی است که مردم از دولت‌ها مطالبه می‌کنند و خوب است رسانه‌ها در کنار میزگردها و گفت‌وگوهای سیاسی و اقتصادی و فرهنگی، برای محیط‌زیست هم دریچۀ گفت‌وگوی درخوری بگشایند. به‌هرحال، اینکه بر سر مسائل محیط‌زیست گفت‌وگو شود یا به فراموشی سپرده شود، در محور وعده‌ها و برنامه‌ها قرار گیرد یا به حاشیه رود، فرق چندانی در ماهیت ماجرا نخواهد داشت. مسائل محیط‌زیستی روزبه‌روز فزونی می‌یابد و سایۀ خود را بر تمام جنبه‌های حیات ما می‌گستراند. دولت باید برای محیط‌زیست کشور، فصل مجزایی را بگشاید و برنامۀ مشخصی داشته باشد. رویکردها و گام‌های خود را در پیوند با امنیت محیط‌زیستی ایران بازتعریف کند و چشم‌انداز روشنی از رفع چالش‌ها و دغدغه‌ها ارائه کند. از جامعۀ نگران و پر از احساس ناامنی، نمی‌توان انتظار سرمایۀ اجتماعی مناسبی برای پیشرفت و توسعه داشت.