مقابله فیزیکی راهکار کنترل آفت‌های هیرکانی

معاون حفاظت و امور اراضی اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مازندران روز شنبه هفتم آبان در گفت‌وگویی با ایرنا اعلام کرد: « با توجه به پایش‌های صورت گرفته در سال جاری هفت هزار و ۹۰۰ هکتار عرصه طبیعی آلوده به انواع آفات در غرب مازندران شناسایی شد که از این مقدار سه هزار و ۲۰۰ هکتار وضعیت بحرانی دارد و این در حالی بود که سال گذشته ۶ هزار و ۸۰۰ هکتار از عرصه طبیعی منطقه آلوده بود.» بهروز بایی‌لاشکی از پروانه ابریشم ‌باف ناجور به عنوان آفتی نام برد که عرصه‌های طبیعی منطقه چالوس و بخش کجور شهرستان نوشهر را آلوده کرده است. پروانه تخم انگشتری با ۵۰۰ هکتار در عرصه‌های طبیعی نوشهر، پروانه ابریشم ‌باف ناجور با ۱۵۰ هکتار در منطقه چالوس و بخش کجور، شب پره شمشاد در حوزه نوشهر با ۶۰هکتار، پروانه سفید آمریکایی با یکصد هکتار در منطقه رویان، سوسک قهوه‌ای برگخوار توسکا با یکصد هکتار در منطقه دالخانی رامسر و پروانه دم قهوه‌ای با ۱۵۰ هکتار در منطقه کجور شهرستان نوشهر از دیگر آفت‌هایی هستند که به گفته این مقام مسئول امسال شمال ایران و جنگل‌های هیرکانی را درگیر خود کرده‌اند. راه‌حل نیز از نظر معاون حفاظت و امور اراضی اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مازندران محلول‌پاشی و البته در کنار آن مقابله فیزیکی با این آفت است.

زمانی که از محلول‌پاشی صحبت می‌شود مراد همان استفاده از ‌بی‌تی (BT) است که در سال جاری در حجم بالا در زاگرس با شیوع پروانه برگخوار سفید بلوط به کار رفت و انتقادهای زیادی را از سوی اساتید حوزه گیاه‌شناسی و حشره‌شناسی به همراه داشت. از جمله آنها حسین رجایی محقق موزه تاریخ طبیعی اشتوتگارت آلمان بود که در گفت‌وگو با «پیام» عنوان کرده بود: «استفاده از محلول‌های بیولوژیک باعث می‌شود جمعیت دشمنان طبیعی کاهش یابند و از طرف دیگر آفت طغیان کند. این در حالی است که این آفت یا شب‌پره دشمنان طبیعی زیادی در طبیعت نظیر پرندگان، موش های جونده کوچک مانند موش‌های شرو دارد که حشره‌خوارند. برخی گونه‌های سوسک،‌ کفشدوزک،‌ یا مورچه‌ها، انواع و اقسام زنبورها و عنکبوت‌ها هم جزو دسته دشمنان طبیعی این شب‌پره‌ها هستند.» او در این گفت‌وگو با اشاره به اینکه تعادل شکننده‌ای در زاگرس برقرار است، تاکید کرده بود: «مبارزه بیولوژیک دقیق و واقعی وجود دارد و درباره آن هم مطالعه شده است.

ریزمغذی‌ها برای گیاه حکم نگهدارنده،‌ بقا و سلامتی را دارند و با کاهش آنها‌، درخت ضعیف شده به راحتی طعمه آفت می‌شود. در حالت عادی آفت‌‌ها،‌ حشراتی هستند که در تعداد محدود از یک درخت تغذیه می‌کنند ولی با ضعیف شدن درخت،‌ تعداد این حشرات به سرعت افزایش پیدا کرده و در غیاب و یا از بین رفتن مکانیزم‌های دفاعی درخت،‌ این پیام به حشرات می‌رسد که درخت ضعیف شده و تنازع بقا به ضرر درخت وارد عمل می‌شود

به عنوان مثال دکتر لطفعلی‌زاده عضو هیئت علمی دانشگاه تبریز یکی از سرشناس‌ترین زنبورشناسان ایران هستند که همراه با یکی از دانشجویان خود به نام کمانگر در سال 2017 در مقاله‌ای اختلالات دشمنان طبیعی را ارزیابی کردند. بر اساس این پژوهش دو گونه زنبور تا 66 درصد جمعیت شب‌پره را می‌توانند کنترل کنند، بدون اینکه به گونه‌های دیگر صدمه بزنند. با این حال طبعا در این شیوه برخلاف مبارزه‌های بیولوژیکی و شیمیایی نمی‌توان بودجه کلان اختصاص داد. متاسفانه کسانی که متولی امور هستند کوچکترین وقعی به پژوهش‌های انجام داده شده نمی‌دهند. تلخ است اظهارنظر کردن وقتی کسی به حرف پژوهشگر گوش نمی‌دهد.»
حال به نظر می‌رسد در هیرکانی هم راه‌حل بهره گیری از محلول‌پاشی در اولویت قرار داشته و اجرای عملیات مکانیکی شامل هرس و جمع‌آوری لانه‌های لارو در گام دوم به کار گرفته شده است. این در حالی است که به گفته علیرضا نادری پروانه‌شناس و اکولوژیست در جنگل‌های هیرکانی تنوع بالایی از نظر پولک بالان که به آنها شاپرک یا بید می‌گوییم وجود دارد و محلول‌پاشی می‌تواند به انواع بیدها آسیب بزند.

چنانچه صعب‌العبور بودن مانعی برای جمع‌آوری فیزیکی آفت باشد‌، همین موضوع درباره محلول‌‌پاشی نیز صدق می‌‌کند. چطور کسی که قادر نیست برای جمع‌آوری لارو برود‌، می‌تواند سم‌پاش را در کوله خود بگذارد و از درختی برای محلول‌پاشی در منطقه صعب‌العبور بالا برود و یا شیب‌ها را با این وضعیت طی کند

او در گفت‌وگو با «پیام ما» با اشاره به اینکه چنانچه محلول‌پاشی علمی انجام شود و کانون‌کوبی مدنظر قرار بگیرد ممکن است موثر باشد،‌ می‌افزاید: با این حال این گزینه در اولویت نیست و اغلب به واسطه مسائل بودجه‌ای در اولویت تصمیم‌گیران قرار می‌گیرد.
جمع کردن شفیره‌ها و لاروهایی که به شکل توده‌ روی گیاه هستند‌، آیا کاری است که به شکل فیزیکی به راحتی قابل انجام باشد؟ نادری معتقد است لاروها به شکل واضح قابل دیدن هستند و چنانچه فردی پنس بلند داشته باشد به راحتی می‌تواند تا روزی هزار لارو را جمع‌آوری کند. حال اگر 100 نفر به طور همزمان این کار را انجام دهند بخش بزرگی از جنگل پاکسازی می‌شود در عین اینکه برخلاف محلول‌پاشی هیچ ضرری هم ندارد.
یکی از استدلال‌هایی که مسئولان برای عدم استفاده از محلول‌پاشی عنوان می‌کنند این است که برداشت مکانیکی در مناطق صعب‌العبور دشوار است،‌ این گزاره از نظر نادری کاملا نادرست است. او در این باره توضیح می‌دهد: چنانچه صعب‌العبور بودن مانعی برای جمع‌آوری فیزیکی آفت باشد‌، همین موضوع درباره محلول‌‌پاشی نیز صدق می‌‌کند. چطور کسی که قادر نیست برای جمع‌آوری لارو برود‌، می‌تواند سم‌پاش را در کوله خود بگذارد و از درختی برای محلول‌پاشی در منطقه صعب‌العبور بالا برود و یا شیب‌ها را با این وضعیت طی کند.
او تاکید می‌کند: جمع‌آوری فیزیکی در مناطق صعب‌العبور از محلول‌پاشی گزینه راحت‌تری است و می‌توان مناطق کانونی را پاکسازی کرد. خوشبختانه با شروع بارش‌ها این مشکلات برطرف می‌شوند و شاهد طغیان آفت نخواهیم بود.
چه عاملی سبب شده تا ما در زاگرس و هیرکانی شاهد طغیان آفت باشیم؟ این پروانه‌شناس و اکولوژیست می‌گوید: تغییرات آب و هوایی و تغییر اقلیم باعث ضعیف شدن درختان شده است. پژوهشگران معتقدند کم شدن آب باعث کاهش دریافت ریزمغذی‌ به درختان می‌شود و همین امر آنها را ضعیف می کند.
به گفته نادری ریزمغذی‌ها برای گیاه حکم نگهدارنده،‌ بقا و سلامتی را دارند و با کاهش آنها‌، درخت ضعیف شده به راحتی طعمه آفت می‌شود. در حالت عادی آفت‌‌ها،‌ حشراتی هستند که در تعداد محدود از یک درخت تغذیه می‌کنند ولی با ضعیف شدن درخت،‌ تعداد این حشرات به سرعت افزایش پیدا کرده و در غیاب و یا از بین رفتن مکانیزم‌های دفاعی درخت،‌ این پیام به حشرات می‌رسد که درخت ضعیف شده و تنازع بقا به ضرر درخت وارد عمل می‌شود.
در نوار جنوبی خزر و در کوهستان البرز انواع و اقسام آفت‌ها به جان جنگل‌های هیرکانی افتاده است‌، در سالی که باران کالایی است کمیاب و همین امر زنگ خطر بحران را به صدا درآورده است، درختان هیرکانی که بسیاری از آنها بومی ایران هستند و در هیچ جای دیگر جهان یافت نمی‌شوند،‌ زیر فشار انواع و اقسام تهدیدها از جمله چرای بی‌رویه،‌ جنگل‌تراشی‌، آفت‌ها و … قرار دارند. محلول‌پاشی گرچه از نظر کارشناسان آخرین راه‌حل است،‌ اما به عنوان اولویت در دستور کار قرار گرفته همین امر تنوع زیستی و گونه‌ای در این منطقه را تحت‌الشعاع خود قرار داده است. باید منتظر ماند و دید بودجه‌ای که به استفاده از BT اختصاص پیدا می‌کند صرف مقابله فیزیکی می‌شود یا خیر.