نام تالاب «شادگان» انگار گره خورده باشد به نام «صراخیه»، معروف به ونیز ایران، که البته در این تالاب و نی‌زار تنها نیست؛ روستاهای «دریسیه»، «ام‌الحجار»، «صلیحاویه»،‌ «سلمانیه»، «منصوره ماضی» «البونعیم»، «رگبه»، «حدبه»، «ابوشلوگ»، «ابوعرابید»، «بوزی» و «شاه‌ولی» در شمال، جنوب، غرب و شرق تالاب قرار دارند که حالا قرار است در کنار هم و در قالب «طرح جامع گردشگری پایدار تالاب شادگان» به توسعه برسند؛ توسعه‌ای مبتنی‌بر اکوسیستم.

تالاب بین‌المللی شادگان یا «هور الدورق» در جنوب‌غربی ایران مجموعه‌ای از سه تالاب «شادگان»، «خورموسی» و «خورالامیه» است که سدسازی روی کارون و جراحی، رعایت‌نشدن حقابه، تخلیۀ پساب‌های آلوده مزارع نیشکر، پرورش ماهی و فولاد، عبور لوله‌های نفتی، فعالیت ۳۰ واحد پتروشیمی و تخلیۀ زباله‌های شهری، این تالاب منحصربه‌‌فرد را از سال ۱۳۷۲ وارد فهرست قرمز تالاب‌های بین‌المللی(فهرست مونترو) کرده. این، درحالی‌است که «شادگان» با حدود ۴۰۰ هزار هکتار یکی از معدود تالاب‌هایی است که در سازمان بین‌المللی یونسکو ثبت جهانی شده است و از مهمترین سرمایه‌های طبیعی منطقه و جهان به‌شمار می‌آید.
همسایه‌ها
«شادگان» ساکنان زیادی دارد، از روستاییانی که درست در میانۀ تالاب زندگی می‌کنند، مانند ساکنان «صراخیه» گرفته تا آنهایی که در حاشیۀ تالاب روزگار می‌گذرانند. این ارتباط اما مهم نیست در چه طولی از تالاب شکل گرفته، چراکه زندگی آن‌ها را شبیه به هم کرده است؛ گاومیش‌داری، نخل‌داری، تولید صنایع‌دستی با نی‌های تالاب و زندگی زیر سقف‌هایی که برگرفته از طبیعت تالاب‌اند.
‌بر تأثیری که تالاب بر درآمدزایی و معیشت مردم دارد، توانایی جذب گردوغبار محیط یا جذب آب‌های مازاد در زمان سیل و محافظت از خرمشهر، آبادان و شادگان، تالاب را به زندگی مردم گره زده است. حالا اما خبر می‌رسد این گره قرار است با «طرح جامع گردشگری پایدار تالاب شادگان» پررنگ‌تر شود.

رئیس ادارۀ میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شادگان: هدف اصلی طرح جامع، ساماندهی گردشگری در حوزۀ تالاب، اطراف آن و به‌طور کلی شهرستان و استان است

ماجرای طرح جامع
چندروز پیش، رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست از تهیۀ «طرح جامع گردشگری پایدار تالاب شادگان» با دستور رئیس‌جمهوری خبر داد. «علی سلاجقه» گفته بود این طرح طی سفر رئیس‌جمهوری به خوزستان در اردیبهشت امسال به‌منظور رونق اقتصاد گردشگری و دریایی ساکنان این منطقه در دستورکار قرار گرفت و در مدت یک‌ماه آماده شد.
او هدف این طرح را حفاظت و بهره‌برداری پایدار و ایجاد معیشت دائمی برای جوامع محلی در سازمان حفاظت محیط‌ زیست با همکاری دستگاه‌های متولی در خوزستان ذیل سند راهبردی توسعۀ گردشگری کشور دانسته و گفته بود کمک به ایجاد فرآیند اشتغال و افزایش درآمد جوامع محلی، توسعۀ اکوتوریسم با رعایت ضوابط و دستورالعمل‌های محیط‌ زیست و کنترل پیامدهای محیط زیستی گردشگری غیرمسئولانه در تالاب، ارتقای آگاهی و فرهنگ‌سازی جوامع محلی و جلب مشارکت گردشگران در حفاظت از تالاب، بررسی و تعیین ارزش‌های اکوتوریسم منطقه و قابلیت اشتغال‌زایی صنعت پاک گردشگری، ارزش‌گذاری محیط زیستی برای تعیین روابط متقابل تالاب و ساکنان آن، ارائۀ راهکارهای مدیریتی مؤثر برای هدایت امکانات محلی و توسعۀ گردشگری با کمترین آثار نامطلوب، بالابردن شناخت و حفظ ارزش‌های جامعه نسبت به دانش بومی و ارزش‌های فرهنگی و اجتماعی و زیستی منطقه، تعیین مناطق مناسب برای گردشگری براساس اصول حفاظت و بهسازی محیط‌ زیست و ارائۀ راهکارهای مناسب برای افزایش درآمد مردم محلی بدون آسیب به اکوسیستم تالاب از اهداف کلی این طرح است.

یک فعال میراث‌فرهنگی: توجه به تالاب‌ها از سوی میراث‌فرهنگی فقط در ایام نوروز دیده می‌شود و برنامۀ ویژه‌ای برای دیگر فصول وجود ندارد. این موضوع مهمترین عامل تخریب زیرساخت‌های حاشیه تالاب‌ها است

اهمیت اکوسیستم
پیش از این به غیر از «صراخیه» که به ونیز ایران شهره است، س‍‍ازم‍‍ان م‍ی‍راث‌ف‍ره‍ن‍گ‍‍ی و گ‍ردش‍گ‍ری اس‍ت‍‍ان، روس‍ت‍‍ای «رگبه» را ب‍ه‌ع‍ن‍وان روس‍ت‍‍ای ن‍م‍ون‍ه و پ‍‍ای‍گ‍‍اه گ‍ردش‍گ‍ری ت‍‍الاب معین و ایستگاه گردشگری در منطقه احداث کرده بود. حالا رئیس ادارۀ میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شادگان در گفت‌وگو با «پیام ما» «دریسیه»، «ام‌الحجار»، «صلیحاویه»،‌ «سلمانیه»، «منصوره ماضی» «البونعیم»، «رگبه»، «حدبه»، «ابوشلوگ»، «ابوعرابید»، «بوزی» و «شاه‌ولی» و اسکله دریایی شادگان را مناطق تعیین‌شده در طرح جامع می‌داند و توضیح می‌دهد که هدف اصلی طرح جامع ساماندهی گردشگری در حوزۀ تالاب، اطراف آن و به‌طور کلی شهرستان و استان است.
به گفتۀ «حسن ناصر»، مواردی چون مسائل محیط‌ زیستی بالادست تالاب، حقابه، صنایع‌دستی مرتبط، گردشگری منطقه، سوغات، بسته‌بندی، بازار فروش، اقامتگاه‌ها و نقاط قوت و ضعف دیده شده است.
او اجرای طرح را در سه مقطع کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت می‌داند و می‌گوید: «بزرگترین چالش این طرح، ابعاد محیط‌ زیستی آن است تا همۀ اقدامات، مبتنی‌بر اکوسیستم باشد و دومین چالش را می‌توان مشکلات فرهنگی و اجتماعی دانست که باید خوب دیده و لحاظ شود.»
ناصر با اشاره به فضای گستردۀ 400 هزار هکتاری طرح، تأکید می‌کند که این طرح جامع باید برمبنای توسعۀ پایدار باشد تا در جریان توسعۀ گردشگری و اشتغال‌زایی منطقه، چیزی به ساختار تالاب اضافه نشود و بوم روستا تغییر نکند.
به گفتۀ رئیس ادارۀ میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شادگان،‌ نجات‌بخشی روستاهای تالابی در سند جامع دیده شده است و با اجرای این طرح همۀ دستگاه‌ها و نهادها برای هر اقدامی باید به سند رجوع کنند.
«طرح جامع گردشگری پایدار تالاب شادگان» تکمیل شده است و به‌زودی مصوب می‌شود و آن‌طور که ناصر می‌گوید اعتبار مورد نیاز پیش‌بینی‌شده برای آن حداقل 20 تا 30 میلیارد تومان و حداکثر تا 60 میلیارد تومان خواهد بود.
ضرورت تشکیل یک کارگروه
اما آیا همین طرح کافی است. «قاسم آل‌کثیر» فعال حوزۀ میراث‌فرهنگی و گردشگری، با تأکید بر اینکه این طرح جامع به‌خودی‌خود یک اقدام لازم برای منطقه است به «پیام ما» می‌گوید: «درکنار این طرح مسائل کلیدی‌ای وجود دارد که باید مدنظر متولیان باشد. در این پروژه لازم است معارضین محلی، همخوانی پروژه با اکوسیستم، مسائل محیط‌زیست و … به‌صورت جدی مورد توجه باشد و همۀ سازمان‌های درگیر در این پروژه، از جمله آب و برق برای حقابۀ تالاب، محیط‌ زیست، جهادکشاورزی، آموزش‌وپرورش، صداوسیما، منابع‌طبیعی، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و …. در قالب یک کارگروه برای توسعۀ این سند، اقداماتی همسو و هماهنگ انجام دهند و ثبت سند به‌تنهایی توسط میراث‌فرهنگی قابل اجرا نیست.»
به گفتۀ او، با اینکه رویکرد ریاست میراث‌فرهنگی شهرستان شادگان مثبت است، اما سیاست کلی وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی تا‌کنون به شکلی بوده که در حوزۀ تالاب‌ها نتوانسته حتی زیرساخت‌های اولیه برای جذب گردشگر را به‌صورت مناسب حفظ کند و به‌طور کلی ظرفیت تالاب‌ها همیشه در سایه نگه داشته شده است.
تمام نیاز گردشگری تالاب‌ها
فعال حوزۀ میراث‌فرهنگی و گردشگری با اشاره به اینکه توجه به تالاب‌ها از سوی میراث‌فرهنگی فقط در ایام نوروز دیده می‌شود و برنامۀ ویژه‌ای برای دیگر فصول وجود ندارد، این موضوع را مهمترین عامل تخریب و ازبین‌رفتن زیرساخت‌های حاشیۀ تالاب‌ها می‌داند.
آل‌کثیر با اشاره به سوغاتی‌های ویژۀ شادگان یعنی «نان زرد»، «خوراکی خریط» و نی‌های تالاب را ظرفیت‌هایی می‌داند که باید در کنار زیرساخت‌ها مورد توجه قرار گیرند و در بازار صنایع‌دستی ظرفیت‌سنجی و بازاریابی شوند؛ در حالی که فعلاً بازار این محصولات متولی ندارد.
او با بیان اینکه میراث‌فرهنگی فقط توانایی آموزش جوامع محلی را دارد، تأکید می‌کند برای توسعۀ بازار، دستگاه‌های دیگر نیز فعال شوند؛ در غیر این‌صورت این سند ابتر و خنثی می‌ماند.
این فعال فرهنگی بخش دیگر را ملزومات حضور گردشگر می‌داند و معتقد است با راه‌اندازی اسکله، لازم است اقامتگاه و دیگر ملزومات گردشگران مثل رستوران و کافه نیز مهیا باشد و درواقع، برای را‌ه‌اندازی یک بخش، لازم است ملزومات آن به‌صورت یک پکیج و مجموعه دیده شود.
**
اکوتوریسم رودخانه‌ای یکی از انواع گردشگری روستایی است که در بسیاری از نقاط جهان تجربه شده و در ایران هم کم و بیش شناخته شده است. حالا و در شرایطی که روستاهای حاشیۀ «شادگان» قابلیت تبدیل به یک روستای گردشگری را برای رسیدن به رشد و توسعۀ اقتصادی دارند، به‌نظر می‌رسد در گام اول باید به فکر احیا و زنده‌ نگهداشتن تالاب بود و بعد، به سراغ گردشگری پایدار و نجات منطقه از مشکلات اقتصادی و اجتماعی رفت.