دیروز مصادف بود با سالروز تصویب پیمان‌نامه جهانی حقوق کودک. از زمانی که پیمان‌نامه جهانی حقوق کودک در صحن مجمع عمومی سازمان ملل به تصویب اکثریت اعضای آن گذشت، 33 سال می‌گذرد. سه دهه زمان بسیار زیادی است تا مفاد پیمان‌نامه در کشورهای مختلف عملی شود، در دروس دانشگاهی گنجانده شود، ترویج آن به آسانی و بدون موانع انجام شود، کودکان و والدین این حقوق را بشناسند و به قوانین حمایتی هم بدل شود. نکته قابل توجه این است که از دلایل اصلی تدوین اصول پیمان‌نامه توجه به حقوق و کرامت انسانی کودکان و ایجاد زمینه‌های رشد و بقای آنها توسط دولت‌ها بوده است که طبیعتا 33 سال قبل این موارد در کشورهای توسعه‌یافته تا حدود زیادی محقق شده بود و حتی در بسیاری از موارد سطح رفاه و آموزش کودکان فراتر از اصول مندرج در پیمان‌نامه بود. بنابراین تدوین این مفاد ناظر بر کودکان کشورهای فقیر و کمتر توسعه‌یافته بود.اما آیا بعد از این همه سال به‌عنوان مثال برده‌داری کودکان حذف شده است؟ از کودکان در جنگ‌ها و مخاصمات استفاده نمی‌شود؟ آیا کودکان استثمار نمی‌شوند؟ ازدواج کودکان در کشورهای مختلف دنیا امری عادی نیست؟ فلسفه وجودی دفاتر صندوق حمایت از کودکان و نوجوانان (یونیسف) در این کشورها و صرف بودجه‌های هنگفت چه بوده است و آیا عملکرد شفاف و قابل ارائه‌ای از میزان اثرگذاری و یا دیده‌بانی در این کشورها دارند؟
جمهوری اسلامی ایران از سال 1373 یعنی پنج سال دیرتر از تصویب در مجمع عمومی سازمان ملل، به‌صورت مشروط به پیمان‌نامه پیوست و از آن زمان تا کنون هر پنج سال از روند پیشرفت اجرای مفاد آن در کشور به شورای حقوق کودک سازمان ملل گزارش می‌دهد اما به راستی وضعیت حقوق کودک به جز مواردی مانند ریشه‌کنی برخی از بیماری‌های مختص کودکان بهبود پیدا کرده است؟
همه مفاد پیمان‌نامه در بین چهار اصل عمومی آن دسته‌بندی می‌شوند. این چهار اصل عبارتند از منع تبعیض (ماده 2)، مصالح عالیه (ماده 3)، حق بر حیات، بقا و رشد (ماده 6) و حق بر شنیده شدن (ماده 12).
واقعیت این است که متاسفانه آمارها و مطالعات مختلف نشان می‌دهد که سیاستگذاران و تصمیم‌سازان کشور به‌خصوص از زمان پذیرش پیمان‌نامه در کشور، تاکنون نتوانسته‌اند کارنامه قابل قبولی در حوزه حقوق کودکان با توجه به چهار اصل بالا ارائه دهند:
– در تدوین برنامه‌های توسعه، مصالح و منابع عالیه کودکان در نظر گرفته نشده است.
– به دلیل فقر و شکاف روزافزون طبقاتی، کودکان خانواده‌های فقیر، کودکان مهاجر و کودکان پناهنده روزگار سختی را می‌گذرانند. فقط در یک مورد در بحران کرونا و با آنلاین شدن آموزش مدارس، بیش از سه میلیون دانش‌آموز از دسترسی به گوشی‎ هوشمند محروم بوده‌اند.
– خصوصی‌سازی آموزش و دانایی و ایجاد بدون ضابطه انواع مدارس خصوصی با اسامی مختلف، ضربه سهمگینی بر پیکره آموزش و پرورش وارد کرده است.
– در حالی که در خیلی از کشورهای توسعه‌یافته بر آموزش مهارت‌های زندگی و آموزش‌های اجتماعی شدن دانش‌آموزان، ترویج صلح و مدارا و عشق به محیط زیست تاکید دارند، آموزش و پرورش بر روش‌های سنتی و ایدئولوژیک کردن آموزش‌ها، ترویج تک‌گویی و آموزش عمودی از بالا به پایین تاکید داشت داشته است.
– شواهد امر نشان می‌دهد که تورم افسارگسیخته، تعطیلی کارگاه‌ها و افزایش بیکاری، فقیرتر شدن و به حاشیه رفتن دهک‌های پایین جامعه و حتی طبقه متوسط، منجر به افزایش آمار کودکان کار در اشکال آشکار -یعنی کار در خیابان و معابر- و اشکال پنهان -یعنی کار درکارگاه‌های زیرزمینی- خواهد شد.
– کودکان و نوجوانان هیچگاه شنیده نشدند و نبود شنوایی در مسئولان در دوره‌های مختلف دلیل بخشی از بحران پیش رو در کشور است که متاسفانه درخواست‌ها و پرسش‌های کودکان و نوجوانان حتی از سوی مسئولان آموزش و پرورش که باید مأمن امن دانش‌آموزان باشند، با خشونت قابل توجهی پاسخ داده شده است.