شهرهای مرزی ایران همواره بخشی از تجارت رسمی و غیررسمی کشور را بر عهده دارند. در این میان، گاه بازارهای مقطعی، زیرزمینی و داغی شکل می‌گیرند که توجه بسیاری را به خود جلب می‌کنند و پس از مدتی نیز از تب‌وتاب می‌افتند. در این میان، بازار خریدوفروش ارز، به‌ویژه واحدهای پولی کشورهای همسایه، همیشه طرفداران خاص خود را داشته و کمتر به ارزهای دیگر رغبت نشان داده می‌شود. با این حال، چند ماهی است که شهرهای غربی کشور به یکی از مراکز خریدوفروش اسکناس‌های ۵۰۰ هزار تومانی و یک میلیون تومانی تبدیل شده‌اند؛ بازاری که به گفته فعالان آن، در این مدت سود مناسبی برای آنان به همراه داشته است.

سود متفاوت

یکی از افرادی که در یکی از شهرهای مرزی کشور به خریدوفروش دینار عراق مشغول است، درباره این بازار جدید به «پیام ما» می‌گوید: «پس از جنگ ۱۲ روزه و از زمانی که مذاکرات ایران و آمریکا آغاز شد، عراقی‌ها به اسکناس‌های ایرانی، به‌ویژه اسکناس‌های درشت، رغبت عجیبی نشان دادند. آنها فکر می‌کنند ریال در برابر ارزهای خارجی به‌زودی تقویت می‌شود و از طریق ذخیره‌سازی آن می‌توانند سود قابل‌توجهی به دست آورند.»

او می‌گوید: «نرخ مبادله اسکناس‌های یک میلیون تومانی و ۵۰۰ هزار تومانی در شهرهایی مانند مریوان، پاوه، جوانرود و بانه متفاوت است. مثلا در پاوه ممکن است برای هر یک میلیارد تومان، ۸۰ تا ۱۰۰ میلیون تومان به فروشنده این اسکناس‌ها بدهند، اما در شهری مانند جوانرود این نرخ بالاتر می‌رود و به حدود ۱۲۰ میلیون تومان می‌رسد. در مریوان هم شاید نرخ بیشتری نسبت به جوانرود پرداخت شود.»

او درباره منشأ این اسکناس‌ها می‌گوید: «عمدتاً فروشنده‌ها از تهران و دیگر شهرهای بزرگ، این اسکناس‌ها را برای دلالان شهرهای مرزی تأمین می‌کنند و خود نیز درصدی سود برمی‌دارند.»

این فعال بازار ارز معتقد است که این بازار به‌زودی فروکش می‌کند؛ چراکه هنوز مشخص نیست آینده تفاهم میان ایران و آمریکا چه می‌شود و چه اتفاقی برای ارزش ریال و قیمت ارز رخ می‌دهد. به همین دلیل، عراقی‌هایی که مقدار زیادی اسکناس ایرانی ذخیره کرده بودند، با فروش آنها در روزهای پس از تفاهم و کاهش قیمت دلار، سود زیادی به جیب زدند و دیگر رغبت چندانی برای ورود به این بازار ندارند. او می‌گوید: «اگرچه هنوز افرادی هستند که علاقه زیادی به این بازار دارند یا امید بیشتری به آینده ریال دارند و به همین دلیل در این بازار فعالیت می‌کنند.»

در روزهای گذشته نیز اخباری از داغ شدن این بازار در مرزهای شرقی و جنوب‌شرقی کشور منتشر شد که از علاقه پاکستانی‌ها و افغانستانی‌ها به جمع‌آوری و ذخیره‌سازی اسکناس‌های ایرانی حکایت دارد. از سوی دیگر، گزارش‌هایی وجود دارد که فروشندگان دلار در چهارراه استانبول نیز اقدام به خرید اسکناس‌های درشت یک میلیون تومانی و ۵۰۰ هزار تومانی کرده‌اند و حاضرند در برابر آن، دلار را ارزان‌تر در اختیار فروشنده این اسکناس‌ها قرار دهند.

خروج زیرزمینی اسکناس

اگرچه شنیده‌هایی درباره فعالیت برخی صرافی‌های رسمی در این بازار مطرح شده است، اما «کامران سلطانی‌زاده»، دبیرکل پیشین کانون صرافان، ورود صرافی‌های رسمی به خروج اسکناس از کشور را تکذیب می‌کند و می‌گوید: «هیچ‌یک از صرافی‌های رسمی نسبت به خروج اسکناس از کشور اقدام نکرده‌اند و این پروژه کاملاً به‌صورت غیررسمی و زیرزمینی انجام شده است. اساساً صرافی‌ها نمی‌توانند به این موضوع ورود کنند؛ چراکه صرافی‌ها امکان فروش حجم زیاد اسکناس را ندارند و طبق قانون نیز امکان تراکنش بیش از هزار دلار در سال را ندارند.»

او می‌افزاید: «از سوی دیگر، صرافی‌ها فقط این امکان را دارند که معادل‌سازی ریال و دلار را از طریق شبکه بانکی انجام دهند و برای این حجم از معاملات، تراول‌های یک میلیون تومانی و ۵۰۰ هزار تومانی در اختیار ندارند. هر صرافی فقط می‌تواند ۱۵ میلیون تومان پول نقد دریافت کند. بنابراین عمده جابه‌جایی‌ها از طریق واریز به حساب انجام می‌شود و صرافی‌ها در این چرخه غیررسمی حضور نداشته‌اند.»

سناریوهای خروج اسکناس ایرانی از مرزها

سلطانی‌زاده درباره دلایل خروج این اسکناس‌ها اظهار می‌کند: «برای خروج اسکناس‌های کشورمان چند سناریو مطرح است. نخست اینکه تصور بر این است که به‌زودی ارزش ریال ایران افزایش پیدا می‌کند و به همین دلیل، برخی به دنبال افزایش ذخایر ریالی هستند؛ مشابه اتفاقی که در دهه ۸۰ و با ورود آمریکا به عراق رخ داد و عده‌ای در ایران اقدام به خرید دینار عراق کردند.»

او ادامه می‌دهد: «سناریوی دیگر این است که برای باقی نماندن رد مبادلات و جلوگیری از شناسایی حساب‌ها، عده‌ای به سمت خریدوفروش اسکناس رفته‌اند. در حال حاضر، جابه‌جایی پول در حساب‌ها بسیار سخت شده و معامله با پول نقد راحت‌تر است. به همین دلیل، تقاضا برای اسکناس افزایش پیدا کرده است.»

به گزارش «پیام ما» و به نقل از ایلنا، دبیرکل پیشین کانون صرافان می‌افزاید: «البته شنیده‌ها حاکی از آن است که چاپ اسکناس یک میلیون تومانی هم متوقف شده است.»
او همچنین در پاسخ به این پرسش که با وجود افزایش نرخ دلار و کاهش اطمینان نسبت به توافق ایران و آمریکا، آیا همچنان خروج اسکناس از ایران به‌صرفه است، می‌گوید: «مطمئن باشید جریانی که اسکناس ایران را از کشور خارج می‌کند، قطعاً این ارز را در مواردی هزینه می‌کند که برایش صرفه اقتصادی دارد و این اسکناس‌ها ممکن است در معاملات غیررسمی، پول‌شویی یا معاملات مواد مخدر مصرف شود.»

کم شدن عرضه اسکناس

سلطانی‌زاده درباره اثرگذاری خروج اسکناس از کشور بر اقتصاد ایران توضیح می‌دهد: «بخشی از اسکناس از کشور خارج شده و قاعدتاً عرضه اسکناس کمتر شده است. زمانی که ارزش هر دلار حدود هزار تومان بود، سقف تراکنش از طریق کارت‌های بانکی ۱۰ میلیون تومان بود؛ به عبارت دیگر، روزانه امکان تراکنش ۱۰ هزار دلار وجود داشت. امروز که قیمت دلار در بازار آزاد حدود ۱۴۵ تا ۱۷۰ هزار تومان است، سقف کارت‌به‌کارت همچنان ۱۰ میلیون تومان است. یعنی روزانه کمتر از ۱۰۰ دلار امکان جابه‌جایی وجود دارد. بنابراین تقاضای مردم متناسب با تورم افزایش پیدا کرده است و با توجه به نرخ تورم، باید سقف کارت‌به‌کارت به چند برابر رقم فعلی برسد.»

عدم قطعیت در بازار

در ظاهر، آنچه در شهرهای مرزی جریان دارد، تنها خریدوفروش چند برگ اسکناس درشت است؛ اما در واقع، این بازار آینه‌ای از انتظارات اقتصادی، بی‌اعتمادی به آینده و تلاش برای یافتن راه‌های جایگزین مبادله در سایه محدودیت‌های رسمی است. اینکه امروز عراقی‌ها، افغانستانی‌ها یا پاکستانی‌ها حاضرند برای اسکناس‌های ایرانی بهای بیشتری بپردازند، لزوماً به معنای قدرت گرفتن ریال نیست، بلکه بازتاب برداشت آنها از آینده اقتصاد ایران یا کارکرد این اسکناس‌ها در بازارهای غیررسمی است.

بازاری که با یک تغییر در فضای سیاسی و ارزی شکل می‌گیرد، با تغییر همان متغیرها نیز می‌تواند به‌سرعت فروکش کند. اما آنچه باقی می‌ماند این واقعیت است که تا زمانی که اقتصاد ایران با نااطمینانی، محدودیت‌های بانکی و نوسان‌های شدید ارزی دست‌به‌گریبان باشد، پول ملی نیز گاه از یک ابزار مبادله به کالایی برای سوداگری در آن‌سوی مرزها تبدیل می‌شود.