رئیس بخش زلزله‌شناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با بیان اینکه در ارزیابی تاب‌آوری استان‌ها، شهرستان‌ها، شهرها و حتی در مقیاس ملی، شاخص‌های متعددی وجود دارد که بر میزان آسیب‌پذیری در برابر زلزله و همچنین مخاطرات ثانویه ناشی از آن اثر می‌گذارند، به «پیام ما» می‌گوید: «اولین شاخص، توپوگرافی یا ناهمواری سطح زمین است. همان‌طور که در زلزله اخیر ونزوئلا نیز مشاهده کردیم، توپوگرافی، میزان کوهستانی بودن و شیب دامنه‌ها نقش مهمی در افزایش خسارت دارند. در مناطق کوهستانی و پرشیب، وقوع زمین‌لغزش و ریزش سنگ می‌تواند موجب انسداد راه‌ها یا آسیب به سکونتگاه‌های شهری و روستایی شود. این موضوع یکی از عوامل مهم افزایش آسیب‌پذیری و در نتیجه کاهش تاب‌آوری استان‌ها به شمار می‌رود.»

به گفته «علی بیت‌اللهی»، از این منظر، مازندران، گیلان، چهارمحال و بختیاری، لرستان و تهران وضعیت مطلوبی ندارند؛ زیرا بخش‌های وسیعی از این استان‌ها دارای ناهمواری‌های شدید و دامنه‌های پرشیب هستند و در صورت وقوع زلزله، احتمال تشدید خسارت در آن‌ها بیشتر است.

تراکم گسل‌ها در استان‌ها و نقش آن‌ها در تاب‌آوری

علی بیت‌اللهی تراکم گسل‌های فعال را از دیگر شاخص‌های مؤثر در ارزیابی تاب‌آوری می‌داند و می‌گوید بر اساس این شاخص، استان‌های مازندران، چهارمحال و بختیاری، تهران، گلستان و قزوین از نظر تراکم گسل‌ها وضعیت قابل‌توجهی دارند. رئیس بخش زلزله‌شناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی تأکید می‌کند: «صرف تعداد گسل‌ها ملاک نیست؛ زیرا برخی استان‌های بزرگ نیز گسل‌های متعددی دارند، اما به دلیل وسعت زیاد، تراکم گسل در آن‌ها کمتر است. در مقابل، در استان‌های کوچک، عبور چند گسل می‌تواند بخش بزرگی از مساحت استان را تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، تراکم گسل یکی از شاخص‌های مهم در محاسبه تاب‌آوری محسوب می‌شود.»

فراوانی زمین‌لرزه و تاب‌آوری

علی بیت‌اللهی موضوع بعدی در ارزیابی تاب‌آوری را فراوانی رخداد زمین‌لرزه‌ها می‌داند و می‌گوید: «استان‌هایی مانند هرمزگان، قزوین، مازندران، گیلان، کرمانشاه، آذربایجان شرقی و فارس از جمله مناطقی هستند که تعداد رخدادهای زلزله در آن‌ها بیشتر است و در واقع، تراکم زمین‌لرزه در آن‌ها بالاست.»

رئیس بخش زلزله‌شناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی توضیح می‌دهد: «هرچه فعالیت لرزه‌ای یک استان بیشتر و تعداد زلزله‌های بزرگ آن بالاتر باشد، آسیب‌پذیری آن نیز افزایش پیدا می‌کند و این مسئله به‌طور مستقیم بر کاهش تاب‌آوری اثر می‌گذارد.» او با بیان اینکه در نقشه‌های پهنه‌بندی خطر زلزله، استان‌های تهران، قزوین، لرستان، آذربایجان شرقی، گیلان و مازندران در محدوده خطر بسیار زیاد قرار دارند، ادامه می‌دهد: «این استان‌ها به‌طور بالقوه مستعد وقوع زلزله‌های بزرگ هستند و به همین دلیل، تاب‌آوری آن‌ها در برابر چنین مخاطراتی پایین‌تر ارزیابی می‌شود.»

کیفیت ساخت‌وساز و تاب‌آوری

رئیس بخش زلزله‌شناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی عامل مهم بعدی در ارزیابی تاب‌آوری را آسیب‌پذیری ساختمان‌ها می‌داند و می‌گوید: «حتی اگر منطقه‌ای روی گسل قرار داشته باشد و خطر زلزله در ایران نیز بالا باشد، کیفیت ساخت‌وساز نقش تعیین‌کننده‌ای در میزان خسارت خواهد داشت. هرچه کیفیت ساختمان‌ها پایین‌تر باشد، تاب‌آوری نیز کاهش می‌یابد.»

به گفته علی بیت‌اللهی، از منظر شاخص سازه‌ای، ساختمان‌ها به دو گروه اصلی اسکلت‌دار و فاقد اسکلت تقسیم می‌شوند. ساختمان‌های فاقد اسکلت حتی در برابر زلزله‌های متوسط نیز آسیب‌پذیری بالایی دارند و بنابراین، هرچه سهم این نوع ساختمان‌ها در یک استان بیشتر باشد، تاب‌آوری آن استان کاهش پیدا می‌کند.

آن‌طور که او توضیح می‌دهد، بر اساس آمار مرکز آمار ایران در سال ۱۳۹۵، یزد، سیستان و بلوچستان، ایلام، خراسان شمالی، خراسان جنوبی، گلستان، کرمانشاه و هرمزگان از جمله استان‌هایی هستند که تعداد ساختمان‌های فاقد اسکلت در آن‌ها بیشتر است. در نتیجه، اگر زلزله‌ای شدید در این مناطق رخ دهد، میزان تخریب نیز به‌مراتب بیشتر خواهد بود؛ زیرا کیفیت سازه‌ها پایین‌تر است.

زلزله در استان‌های پرجمعیت

موضوع دیگر در بحث تاب‌آوری، تلفات جانی است. علی بیت‌اللهی در این باره توضیح می‌دهد: «درست است که از ساختمان‌ها و تکرار وقوع زلزله صحبت می‌کنیم، اما آنچه در نهایت تاب‌آوری را تعریف می‌کند، جان انسان‌هاست. اگر زلزله‌ای با بزرگای یکسان در دو منطقه رخ دهد، منطقه‌ای که تراکم جمعیت بیشتری دارد، طبیعتاً در معرض خطر بیشتری قرار خواهد گرفت.» به گفته رئیس بخش زلزله‌شناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، از این منظر، استان تهران به‌مراتب وضعیت خطرناک‌تری دارد.
او می‌گوید: «استان تهران با وجود مساحت کم، بیش از ۱۲ تا ۱۳ میلیون نفر جمعیت دارد. اگر زلزله‌ای با بزرگای ۷ ریشتر در تهران رخ دهد، تعداد مجروحان و جان‌باختگان به‌مراتب بیشتر از منطقه‌ای خواهد بود که همان زلزله در محدوده‌ای کم‌جمعیت رخ دهد.» بیت‌اللهی با بیان اینکه یکی از شاخص‌هایی که در ارزیابی تاب‌آوری در نظر می‌گیریم، تراکم جمعیت است، می‌افزاید: «پس از تهران، استان‌های گیلان، مازندران، قم، همدان و گلستان به‌ترتیب بیشترین تراکم جمعیت را دارند.»

او تأکید می‌کند که تراکم جمعیت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا اگر در یک استان تراکم جمعیت بالا باشد، در صورت وقوع زلزله، طبیعتاً تعداد بیشتری از افراد در معرض خطر قرار می‌گیرند. به همین دلیل، این شاخص نیز در ارزیابی تاب‌آوری لرزه‌ای اهمیت زیادی دارد.

استان‌های تاب‌آور کدام‌اند؟

رئیس بخش زلزله‌شناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با کنار هم قرار دادن همه این عوامل، یعنی توپوگرافی و ناهمواری زمین، وجود و تراکم گسل‌ها، سابقه و فراوانی رخداد زلزله، کیفیت ساختمان‌ها و تراکم جمعیت، به شاخصی با عنوان «تاب‌آوری لرزه‌ای» اشاره می‌کند که میزان آسیب‌پذیری استان‌ها در برابر زلزله را نشان می‌دهد.

علی بیت‌اللهی می‌گوید: «شاخص تاب‌آوری لرزه‌ای فقط به میزان تخریب ساختمان‌ها محدود نمی‌شود، بلکه تلفات انسانی و مخاطرات ثانویه، مانند زمین‌لغزش، ریزش سنگ، انسداد راه‌ها و آسیب به زیرساخت‌ها را نیز در بر می‌گیرد. در بسیاری از زلزله‌ها مشاهده کرده‌ایم که ریزش سنگ موجب بسته شدن جاده‌ها یا خسارت به ساختمان‌ها شده است. ترکیب این شاخص‌ها، بر اساس مدل‌های علمی، نشان می‌دهد که در حال حاضر مازندران، گیلان، تهران و هرمزگان از جمله استان‌هایی هستند که پایین‌ترین سطح تاب‌آوری لرزه‌ای را دارند. به عبارت دیگر، اگر زلزله‌ای با شدت یکسان در استان‌های مختلف کشور رخ دهد، بر اساس نتایج مدل‌سازی، میزان خسارت و تلفات در این استان‌ها بیش از سایر مناطق خواهد بود.»

استان‌هایی با بالاترین تاب‌آوری

البته در کنار استان‌هایی با تاب‌آوری پایین، می‌توان به استان‌هایی که تاب‌آوری بالاتری دارند نیز اشاره کرد. علی بیت‌اللهی از نظر لرزه‌ای، استان‌های اصفهان، مرکزی، یزد و سمنان را در وضعیت مناسب‌تری ارزیابی می‌کند و می‌گوید: «این به معنای نبود زلزله در این استان‌ها نیست، بلکه در طول تاریخ، تعداد زلزله‌های مخرب در آن‌ها کمتر بوده است. همچنین در بسیاری از مناطق شهری این استان‌ها، کیفیت ساخت‌وساز نیز نسبتاً بهتر است.» بیت‌اللهی تأکید می‌کند: «البته نباید این موضوع را اشتباه برداشت کرد. عامل اصلی تاب‌آوری بالاتر این استان‌ها، کم‌خطرتر بودن از نظر وقوع زلزله است، نه صرفاً کیفیت ساختمان‌ها. در استان‌هایی مانند اصفهان، یزد و مرکزی، تعداد رخدادهای لرزه‌ای شدید به‌مراتب کمتر از بسیاری از استان‌های دیگر است و همین مسئله موجب می‌شود تاب‌آوری آن‌ها بیشتر ارزیابی شود.» او همچنین در پاسخ به پرسشی درباره سهم نوسازی بافت‌های فرسوده در افزایش تاب‌آوری در برابر زمین‌لرزه توضیح می‌دهد: «الزاماً این دو با هم در ارتباط نیستند. مثلاً استان تهران از نظر وسعت بافت فرسوده، پس از استان اصفهان در رتبه‌های بالای کشور قرار دارد و به دلیل جمعیت زیاد و خطر بالای زلزله، جزو استان‌های با ریسک بالا محسوب می‌شود. اما استان اصفهان، با وجود برخورداری از بافت تاریخی و فرسوده گسترده، به دلیل پایین‌تر بودن احتمال وقوع زلزله‌های بزرگ، وضعیت متفاوتی دارد. در محاسبه تاب‌آوری، دو مؤلفه باید هم‌زمان وجود داشته باشد؛ نخست، خطر وقوع زلزله و دوم، آسیب‌پذیری. اگر احتمال وقوع زلزله پایین باشد، به‌طور طبیعی تاب‌آوری بالاتر خواهد بود، حتی اگر بخشی از ساختمان‌ها قدیمی باشند. به بیان دیگر، کیفیت ساختمان‌ها فقط یکی از اجزای این معادله است و نباید به‌تنهایی ملاک قضاوت قرار گیرد.» بیت‌اللهی برای روشن‌تر شدن موضوع مثالی می‌زند و می‌گوید: «در برخی کشورها، ساختمان‌هایی متعلق به قرن چهاردهم میلادی هنوز پابرجا هستند. این ساختمان‌ها بسیار قدیمی و فرسوده‌اند، اما چون آن کشورها زلزله‌خیز نیستند، سطح تاب‌آوری آن‌ها بالا ارزیابی می‌شود. در مقابل، کشوری مانند ژاپن را در نظر بگیرید. این کشور روی کمربند زلزله قرار دارد و خطر وقوع زمین‌لرزه بسیار بالاست، اما به دلیل رعایت استانداردهای سخت‌گیرانه ساخت‌وساز و کیفیت بالای ساختمان‌ها، تاب‌آوری آن نیز بالاست. بنابراین، تاب‌آوری زمانی کاهش پیدا می‌کند که هم خطر وقوع زلزله بالا باشد و هم آسیب‌پذیری سازه‌ها و زیرساخت‌ها زیاد باشد. در واقع، این ترکیب عوامل است که میزان تاب‌آوری را تعیین می‌کند و نباید تنها بر یک شاخص تمرکز کرد.»