وضعیت تاب‌آوری سازه‌ای و شریان‌های حیاتی در ایالت‌های درگیر، به دلیل سال‌ها فرسودگی زیرساخت‌ها و بحران‌های اقتصادی پیشین، در سطح بسیار پایینی قرار داشت. ارزیابی‌های اولیه نشان داد ده‌ها بیمارستان و مرکز درمانی در ایالت‌های کارابوبو و یاراکوی در معرض شدت‌های شتاب بالا قرار گرفتند؛ موضوعی که به آسیب‌های سازه‌ای شدید و اختلال در خدمات‌رسانی اولیه منجر شد.

پاسخ در ۹۶ ساعت اول (بازه طلایی)، در شرایط انسداد شریان‌های مواصلاتی، یکی از کلیدی‌ترین چالش‌ها بود. فروریختن پل ارتباطی محله کارابالدا به لاگوایرا بر اثر پس‌لرزه‌ها، مسیر اصلی ارسال تجهیزات سنگین از پایتخت به مناطق ساحلی آسیب‌دیده را کاملاً مسدود کرد. در چهار روز نخست، بخش عمده عملیات جست‌وجو و نجات در شهرستان‌ها به دلیل کمبود شدید ماشین‌آلات سنگین، به‌صورت سنتی و با دست خالی توسط نیروهای محلی و مردم انجام شد. خدمات پزشکی قانونی، ثبت هویت قربانیان و سامانه‌های ردیابی مفقودان نیز در استان‌ها به‌سرعت آسیب دید. قطع گسترده خطوط ارتباطی و برق، هماهنگی برای توزیع آب آشامیدنی و بسته‌های بهداشتی را در روزهای نخست با تأخیر جدی مواجه کرد.

تلاقی بحران‌های سیاسی

آسیب‌پذیری شدیدی که در زلزله‌های دوگانه ۲۰۲۶ ونزوئلا مشاهده شد، صرفاً یک فاجعه طبیعی ناشی از جنبش گسل‌ها نیست؛ بلکه نمود عینی تلاقی بحران‌های سیاسی متراکم، تحریم‌های بین‌المللی و فروپاشی اقتصادی در نزدیک به سه دهه گذشته است. تحلیلگران مدیریت بحران و اقتصاد سیاسی، ریشه این آسیب‌پذیری و ناتوانی در پاسخ سریع طی ۹۶ ساعت اول را در سه ضلع این مثلث بررسی می‌کنند.

میراث دوران هوگو چاوز و جانشینانش به زوال مهندسی و نظارت سازه‌ای انجامید. دوران پترودلارهای انبوه در زمان چاوز و پیگیری سیاست‌های پوپولیستی، ساختار توسعه زیرساختی ونزوئلا را دستخوش تغییرات ایدئولوژیک کرد.

تضعیف نهادهای ناظر و تخصصی، از جمله FUNVISIS (بنیاد پژوهش‌های زمین‌شناسی و زلزله‌شناسی ونزوئلا)، طی این سال‌ها با فرار مغزها، خروج متخصصان تراز اول و جایگزینی مدیریت علمی با انتصابات سیاسی همراه بود. این روند، به‌روزرسانی نقشه‌های پهنه‌بندی خطر و اعمال ضوابط سخت‌گیرانه ساخت‌وساز مشابه آیین‌نامه‌های بین‌المللی را به حاشیه راند. ساخت‌وسازهای انبوه دولتیِ بی‌کیفیت با ایجاد صدها هزار واحد مسکونی ارزان‌قیمت، بدون رعایت دقیق آیین‌نامه‌های لرزه‌ای، در بافت‌های شهری و حاشیه‌ای گسترش یافت. زلزله اخیر نشان داد بسیاری از این سازه‌های نوساز دولتی، به اندازه زاغه‌های خودساخته، در برابر شتاب‌های بالا شکننده بوده‌اند.

فساد ساختاری داخلی نیز به غارت بودجه‌های مقاوم‌سازی و آمادگی انجامید. بحران فساد در بدنه مدیریتی ونزوئلا، توان این کشور را برای مقابله با هر سناریوی بحرانی از پیش فلج کرده بود.

فرسودگی سیستم بیمارستانی نیز پیش از زلزله وجود داشت. حتی پیش از زلزله ۲۰۲۶، بیش از ۸۰ تا ۹۰ درصد بیمارستان‌های ونزوئلا با کمبود شدید آب، برق پایدار، تجهیزات اولیه و دارو مواجه بودند. بودجه‌هایی که باید صرف مقاوم‌سازی غیرسازه‌ای بیمارستان‌ها، تثبیت تجهیزات حیاتی و ذخیره اقلام اضطراری می‌شد، در دالان‌های فساد اداری ناپدید شد. سقوط خدمات اورژانس و ظرفیت ناچیز بیمارستان‌های یاراکوی و کارابوبو در روزهای نخست فاجعه، نتیجه مستقیم این روند بود.

نیروهای مسلح که وظیفه اصلی هدایت لجستیک بحران را دارند، طی سال‌ها به ساختاری بوروکراتیک، متورم و درگیر فعالیت‌های اقتصادی غیرشفاف تبدیل شدند. فقدان کارآمدی عملیاتی در بدنه میانی این نیروها باعث شد در ۹۶ ساعت نخست، توزیع چادر، سوخت و ژنراتورهای برق با کندی فاجعه‌باری پیش برود و مردم با کلاه‌کاسکت موتورسیکلت و دست خالی آواربرداری کنند.

کاتالیزور ابعاد فاجعه

عامل مهم دیگر، تحریم‌های اقتصادی آمریکا و قفل شدن چرخ‌های لجستیک اضطراری بود. تحریم‌های بین‌المللی، به‌ویژه تحریم‌های جامع آمریکا علیه صنعت نفت و نهادهای مالی ونزوئلا، نقش کاتالیزور را در تشدید ابعاد فاجعه ایفا کردند. یکی از بزرگ‌ترین گلوگاه‌های پاسخ در روزهای نخست، کمبود شدید لودر، جرثقیل و تجهیزات هیدرولیک آواربرداری بود. به دلیل تحریم‌ها و انسداد خطوط اعتباری، ناوگان ترابری سنگین ونزوئلا سال‌هاست از کمبود قطعات یدکی و نوسازی رنج می‌برد و بخش عمده آن پیش از زلزله از رده خارج شده بود.
محدودیت شدید در دسترسی به منابع مالی آنی نیز فرایند خرید دولتی برای اقلام حیاتی پزشکی، کیت‌های تصفیه آب و سامانه‌های ارتباطی ماهواره‌ای اضطراری را مختل کرد. اگرچه آژانس‌های سازمان ملل مانند OCHA و PAHO فعال شده‌اند، ساختار بومی مدیریت بحران کشور به دلیل رکود اقتصادی، فاقد هرگونه تاب‌آوری مالی برای روزهای نخست بحران بود.

گسل‌ها زلزله را ایجاد می‌کنند، اما سیاست‌ها و بوروکراسی، ابعاد فاجعه را رقم می‌زنند. فروپاشی اقتصادی ناشی از مدیریت چاوز و نیکلاس مادورو، فساد سیستماتیک داخلی و تحریم‌های خارجی که مانع نوسازی ابزارهای پاسخ اضطراری شد، دست به دست هم داد تا یک پدیده طبیعی به فاجعه‌ای انسانی با پتانسیل تلفات ده‌ها هزار نفری تبدیل شود.
ارزیابی سناریوی مشابه در استان‌های ایران، در صورت وقوع رخدادی با سازوکار و بزرگای مشابه، بر اساس تجربه زلزله‌های زلزله بم و زلزله سرپل ذهاب نشان می‌دهد فرایند تاب‌آوری و پاسخ تفاوت‌های ساختاری با مدل ونزوئلا دارد. به دلیل اعمال تدریجی ضوابط آیین‌نامه طراحی ساختمان‌ها در برابر زلزله (استاندارد ۲۸۰۰) در دهه‌های اخیر، سازه‌های نوساز شهری و بیمارستان‌های جدید در استان‌ها تاب‌آوری بالاتری نسبت به بافت‌های لرزان ونزوئلا دارند. با این حال، بافت‌های فرسوده شهری، حاشیه‌نشینی و سازه‌های خشتی روستایی همچنان پاشنه آشیل سیستم هستند.

مخاطرات ایران

برخلاف ونزوئلا، شبکه گازرسانی مویرگی در ایران یک لایه ریسک ثانویه، یعنی آتش‌سوزی، ایجاد می‌کند که نیازمند قطع آنی شبکه در ساعات اولیه است. با این حال، پایداری نسبی شبکه‌های برق و آب در ایران معمولاً ساختاریافته‌تر عمل می‌کند. سرعت سازماندهی اولیه در بازه ۲۴ تا ۴۸ ساعت، در بخش امداد و نجات، به دلیل وجود ساختار متمرکز جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران و ظرفیت لجستیکی نیروهای نظامی، بالاتر است. استان‌های معین نیز سرعت ورود نیروهای کمکی را افزایش می‌دهند. در مناطقی مانند البرز یا زاگرس، بزرگ‌ترین چالش در روزهای اول، رخداد زمین‌لغزش‌های گسترده و انسداد شریان‌های کوهستانی است؛ وضعیتی که می‌تواند شهرستان‌های هدف را مانند تجربه لاگوایرا در ونزوئلا، برای مدتی از دسترسی لجستیک زمینی محروم کند.

سیستم درمان اضطراری در ایران، به‌ویژه بیمارستان‌های صحرایی، ظرفیت استقرار سریع دارد؛ اما در صورت آسیب به بیمارستان‌های اصلی مراکز استان، مدیریت موج مصدومان به‌سرعت اشباع می‌شود.

بناها در شهرستان‌های ایران وضعیتی دوگانه دارند: تاب‌آوری مناسب در سازه‌های مهندسی‌ساز و تاب‌آوری نزدیک به صفر در بافت‌های غیررسمی. با این حال، ساختار پاسخ اضطراری ایران در روزهای نخست، انسجام لجستیکی بیشتری نسبت به مدل توصیف‌شده ونزوئلا نشان می‌دهد.

در کلان‌شهرهایی مانند مشهد، تبریز، شیراز و اصفهان، ابعاد بحران متفاوت است. این شهرها بلوک‌های قدرت لجستیکی ایران محسوب می‌شوند، اما هم‌زمان با چالش‌های ساختاری عمیق نیز روبه‌رو هستند.

بالاترین خطر زلزله

در آذربایجان شرقی، تبریز و شهرهای اقماری آن به دلیل مجاورت با گسل شمال تبریز در بالاترین سطح خطر لرزه‌ای قرار دارند. یکی از مهم‌ترین چالش‌ها، نرخ بالای حاشیه‌نشینی و اسکان غیررسمی، به‌ویژه در بخش شمالی شهر و روی زون گسلی است. تاب‌آوری در این مناطق نزدیک به صفر است.

در خراسان رضوی، مشهد به‌عنوان هاب شرق و شمال‌شرق، با چالش‌های منحصربه‌فردی در زمینه تاب‌آوری روبه‌روست. علاوه بر خطر گسل‌هایی مانند کشف‌رود، پدیده فرونشست زمین ناشی از برداشت بی‌رویه آب‌های زیرزمینی در دشت مشهد، زیرساخت‌های شریانی را نیز تضعیف کرده است.

در فارس، شیراز در زون ساختاری زاگرس قرار دارد. بافت تاریخی شیراز، با وجود ارزش بالا، در برابر شتاب‌های شدید بسیار آسیب‌پذیر است. تخریب این بافت می‌تواند معابر مرکزی را کاملاً مسدود کند.

در اصفهان، مهم‌ترین تهدید ساختاری بحران حاد فرونشست زمین در دشت اصفهان–برخوار است. این پدیده سازه‌های تاریخی، پل‌ها و شریان‌های حیاتی، به‌ویژه خطوط لوله گاز و فاضلاب را بسیار شکننده کرده است. حتی زلزله‌ای متوسط نیز می‌تواند به دلیل پیش‌تنش ناشی از فرونشست، شکستگی‌های گسترده در زیرساخت‌ها ایجاد کند.