بررسی‌های زمین‌شناسی نشان می‌دهد بیش از ۹۰ درصد مساحت ایران در معرض خطر نسبی زلزله قرار دارد و بخش عمده جمعیت کشور در شهرهایی زندگی می‌کنند که در نزدیکی گسل‌های فعال قرار دارند. تهران، تبریز، کرمان، مشهد، کرج، شیراز و کرمانشاه تنها بخشی از کلان‌شهرهایی هستند که وقوع یک زلزله شدید در آن‌ها می‌تواند بحرانی ملی رقم بزند.

تاب‌آوری شهری به توان یک شهر برای مقاومت، کاهش خسارت و بازگشت سریع به شرایط عادی پس از بحران گفته می‌شود. در ایران اما شاخص‌های تاب‌آوری شهری همچنان با چالش‌های جدی روبه‌روست؛ از جمله بافت‌های فرسوده و ناپایدار، ساخت‌وسازهای غیرمقاوم، تراکم بالای جمعیت در کلان‌شهرها، کمبود فضاهای باز برای اسکان اضطراری و فرسودگی زیرساخت‌های آب، برق، گاز و حمل‌ونقل. زلزله اخیر ونزوئلا هشداری تازه برای همه کشورهای لرزه‌خیز جهان بود؛ هشداری که برای ایران معنایی جدی‌تر دارد. پرسش اصلی این نیست که آیا زلزله می‌آید یا نه؛ پرسش این است که وقتی زلزله آمد، شهرهای ما چقدر دوام می‌آورند؟

آمار چه می‌گوید؟

بر اساس آخرین آمارهای مرکز آمار ایران و گزارش‌های وزارت راه و شهرسازی، بالغ بر ۱۷۷ هزار هکتار از انواع بافت‌های فرسوده، ناکارآمد شهری، تاریخی و سکونتگاه‌های غیررسمی در کشور شناسایی شده است. مناطق پرخطر شامل بافت‌های فرسوده با جمعیتی حدود ۱۱ میلیون نفر، سکونتگاه‌های غیررسمی (حاشیه‌نشینی) با جمعیت ۷.۵ میلیون نفر، بافت‌های تاریخی با جمعیت ۲.۵ میلیون نفر و پهنه‌های پرخطر با جمعیت ۲۵۰ هزار نفر است که در مجموع بیش از ۲۱ میلیون نفر را شامل می‌شود. پهنه‌های پرخطر شامل مناطقی است که روی گسل‌ها، بستر رودخانه‌ها یا در حریم دکل‌های برق فشار قوی قرار دارند و ساکنان آن‌ها نیازمند جابه‌جایی فوری هستند.

چه اقداماتی انجام شده است؟

در سال نخست برنامه هفتم توسعه، حدود ۷۶ هزار واحد مسکونی در بافت‌های فرسوده پروانه ساخت دریافت کرده‌اند. کارشناسان معتقدند مسئله اصلی شهرهای ایران در ۳۰ سال آینده، رشد جمعیت نیست، بلکه بازتنظیم و ارتقای کیفیت زندگی در شهرهای موجود است. آنان تأکید می‌کنند با تمرکز بر بازآفرینی این بافت‌ها، امکان ساخت بیش از ۵ میلیون واحد مسکونی جدید فراهم می‌شود و ظرفیت سکونتگاهی کشور به‌طور قابل‌توجهی افزایش می‌یابد.

در ماده ۴۹ برنامه هفتم پیشرفت، اهداف کمی مشخصی برای این حوزه تعیین شده است؛ از جمله کاهش ۲۰ درصدی سطح بافت‌های فرسوده و ناکارآمد شهری و نوسازی ۵۰۰ هزار واحد مسکونی در طول برنامه. جایگزینی بناهای ناپایدار (بیش از ۲.۷ میلیون واحد) با ساختمان‌های مقاوم و مجهز به استانداردهای روز ایمنی، تاب‌آوری شهرها را در برابر بلایای طبیعی به‌طور چشمگیری افزایش می‌دهد و جان هزاران شهروند را حفظ می‌کند.

معاون وزیر راه و شهرسازی و مدیرعامل شرکت بازآفرینی شهری ایران از سکونت نزدیک به ۵ میلیون نفر در واحدهای مسکونی به‌شدت ناپایدار خبر داده و گفته است ۲۰ میلیون نفر در بافت‌های ناکارآمد زندگی می‌کنند؛ مناطقی که از نظر تاب‌آوری، سرانه‌های خدماتی و کیفیت فضای زندگی با مشکلات جدی روبه‌رو هستند. علیرضا گلپایگانی تاب‌آوری شهرها از نظر کالبدی و اجتماعی را مسئله امروز و آینده شهرهای کشور دانسته؛ مسئله‌ای که بی‌توجهی به آن هزینه‌های سنگینی به کشور تحمیل می‌کند. به گفته او، ۵۲۰ پروژه بازآفرینی شهری در مدارس، کتابخانه‌ها، فضاهای فرهنگی و ورزشی و نیز برای بهسازی معابر در نقاط مختلف کشور در دست اجراست. شبکه معابر، دسترس‌پذیری، کیفیت فضاهای شهری و ساختارهای اجتماعی محله‌ها از مهم‌ترین محورهای بازآفرینی شهری است. گلپایگانی همچنین از تدوین برنامه چهارساله اقدام مشترک برای نوسازی بافت‌های فرسوده در استان‌ها خبر داده است.

استان‌های برتر در نوسازی بافت فرسوده

نگاهی به آمار نشان می‌دهد استان‌های برتر در نوسازی بافت‌های فرسوده شامل تهران با ۶۳ هزار و ۹۴۸ واحد، خراسان رضوی با ۳۵ هزار و ۱۹۶ واحد، خوزستان با ۲۰ هزار و ۳۵۹ واحد، آذربایجان شرقی با ۱۸ هزار و ۲۸۸ واحد، آذربایجان غربی با ۱۴ هزار و ۸۷۵ واحد، مازندران با ۱۱ هزار و ۶۱۵ واحد، همدان با ۸ هزار و ۴۹۲ واحد، البرز با ۸ هزار و ۳۳۲ واحد، کرمانشاه با ۷ هزار و ۶۴۹ واحد، شمال فارس با ۷ هزار و ۵۵۶ واحد، قم با ۶ هزار و ۵۷۸ واحد، گلستان با ۶ هزار و ۳۶۰ واحد و کرمان با ۶ هزار و ۱۵۰ واحد هستند.

 وضعیت بافت فرسوده و ناکارآمد در استان‌ها

تهران

حدود ۴ هزار و ۴۲۸ هکتار از مساحت پایتخت، معادل ۷.۲ درصد کل مساحت شهر، در محدوده بافت‌های فرسوده قرار دارد. حدود ۲۱ درصد جمعیت تهران در این محدوده‌ها سکونت دارند و این پهنه‌ها حدود ۲۸۰ هزار پلاک مسکونی را دربر می‌گیرند. امکان اجرای بسته‌های تشویقی نوسازی در ۸۳ درصد بافت‌های ناکارآمد فراهم شده است؛ موضوعی که ظرفیت بالایی برای تغییر مثبت در این مناطق نشان می‌دهد.

کهگیلویه و بویراحمد

بیش از ۲۰۰ هزار نفر از جمعیت ۷۶۳ هزار نفری استان کهگیلویه و بویراحمد در بافت‌های فرسوده و ناکارآمد سکونت دارند و ۳ هزار و ۶۰۹ هکتار از محدوده شهر یاسوج را سکونتگاه‌های غیررسمی و بافت‌های فرسوده تشکیل می‌دهد. ۳۱ پروژه بازآفرینی شهری در این استان فعال است که بر اساس موافقت‌نامه سال ۱۴۰۳ و اعتبارات سال ۱۴۰۴ تعریف شده‌اند.

قم

مساحت بافت‌های ناکارآمد شهر قم ۳ هزار و ۹۳۱ هکتار است که شامل ۲ هزار و ۱۴۱ هکتار بافت فرسوده، هزار و ۳۵۹ هکتار بافت تاریخی و ۳۴۱ هکتار سکونتگاه غیررسمی می‌شود. در این محدوده‌ها ۱۹۹ هزار و ۹۵۵ خانوار با جمعیتی بالغ بر ۶۷۳ هزار و ۳۸۲ نفر سکونت دارند و تعداد کل واحدهای مسکونی به ۱۹۵ هزار و ۹۹۹ واحد می‌رسد. میزان ناپایداری در این بافت‌ها ۱۲۰ هزار و ۳۵۹ مورد است که میانگین آن حدود ۶۰ درصد برآورد شده است. روند نوسازی مسکن در قم از سال ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴ به ۶ هزار و ۳۱۴ واحد مسکونی رسیده است. طبق برنامه هفتم توسعه، کاهش سالانه ۱۵۰ هکتار از بافت‌های ناکارآمد در قم هدف‌گذاری شده است.

آذربایجان غربی

۵۲۴ هزار و ۴۷۴ خانوار در ۶ هزار و ۵۸۸ هکتار از بافت‌های فرسوده و سکونتگاه‌های غیررسمی این استان زندگی می‌کنند. تبریز با ۲ هزار و ۳۵۵ هکتار بافت فرسوده، ۵۰۰ هکتار سکونتگاه حاشیه‌ای و ۶۰۰ هکتار بافت تاریخی با چالش‌های جدی مواجه است. تسریع در فرایند نوسازی و بهسازی بافت‌های ناکارآمد شهری در رأس برنامه‌های اجرایی قرار دارد و ۱۰ هزار و ۶۲۲ پروانه نوسازی در استان صادر شده است.

آذربایجان شرقی

۹ هزار و ۳۶۴ هکتار بافت فرسوده و ناکارآمد در استان وجود دارد و حدود یک میلیون و ۵۱۰ هزار نفر در این بافت‌ها ساکن هستند. جمعیت استان ۴ میلیون و ۶۴۰ هزار نفر است که از این تعداد، یک میلیون و ۷۹۹ هزار و ۹۳ نفر در تبریز زندگی می‌کنند. ۸۰۰ هکتار از بافت فرسوده تبریز تاریخی است.

البرز

بافت فرسوده و ناکارآمد در استان البرز حدود ۳ هزار هکتار است که جمعیتی حدود ۴۰۰ هزار نفر را در خود جای داده است. بافت فرسوده استان بیشتر در کرج، هشتگرد، نظرآباد، محمدشهر و فردیس قرار دارد.

خراسان شمالی

۲۳ درصد مساحت شهرهای استان، معادل هزار و ۶۸۹ هکتار، را بافت‌های ناکارآمد تشکیل می‌دهند. ۳۰ درصد جمعیت استان که شامل ۲۵ هزار و ۸۹۰ نفر می‌شود، در این بافت‌ها زندگی می‌کنند. از مجموع هزار و ۶۸۹ هکتار بافت ناکارآمد استان، ۷۷۸ هکتار آن بافت فرسوده و ۹۱۱ هکتار شامل حاشیه‌نشینی و اسکان غیررسمی است.

خراسان جنوبی

هزار و ۲۹۳ هکتار پلاک هدف بازآفرینی شهری در این استان شناسایی شده است که شامل ۷۵۷ هکتار بافت فرسوده، ۱۳۶ هکتار بافت تاریخی، سکونتگاه‌های غیررسمی و روستاهای ادغام‌شده در محدوده قانونی شهرهاست. از مجموع جمعیت ۳۶۸ هزار و ۱۹۴ نفری شهرهای مورد مطالعه، ۱۲۳ هزار و ۲۰۱ نفر، معادل ۳۳.۴۶ درصد، در این محلات ساکن هستند. در بیرجند ۶۵۴ هکتار بافت هدف شناسایی شده که ۷۴ هزار و ۸۲۷ نفر در آن ساکن هستند. پس از آن، شهر قاین با ۱۲۷ هکتار، نهبندان با ۹۹ هکتار و طبس مسینا با ۵۹ هکتار بیشترین سهم را از بافت‌های ناکارآمد استان دارند.

خوزستان

۱۷ هزار هکتار بافت ناکارآمد شهری در خوزستان وجود دارد که ۲۴ درصد مساحت شهرهای استان را تشکیل می‌دهد. ۴ درصد از این مساحت مربوط به بافت تاریخی، ۱۰ درصد مربوط به بافت‌های فرسوده یا میانی و ۱۰ درصد مربوط به سکونتگاه‌های غیررسمی است. نوسازی ۱۹ هزار و ۷۸۳ واحد در بافت ناکارآمد خوزستان آغاز شده است.

لرستان

۲ هزار و ۱۹۳ هکتار بافت ناکارآمد در لرستان شناسایی شده که شامل ۳۴۳ هکتار بافت تاریخی و فرهنگی، عمدتاً در خرم‌آباد و بروجرد، ۸۰۷ هکتار بافت میانی و هزار و ۴۳ هکتار سکونتگاه غیررسمی است. بیشترین وسعت بافت ناکارآمد در خرم‌آباد با ۶۴۷ هکتار است و پس از آن بروجرد با ۴۸۳ هکتار و دورود با ۳۳۶ هکتار قرار دارند. ۳۵ درصد جمعیت یک میلیون و ۱۳۵ هزار نفری لرستان ساکن بافت‌های ناکارآمد هستند. ۴۸۳ هزار نفر در بافت‌های فرسوده استان ساکن‌اند و از سال ۱۴۰۱ اجرای ۶۵ پروژه بازآفرینی شهری در دستور کار قرار گرفته است.

اردبیل

۳۰ درصد جمعیت یک میلیون و ۲۸۰ هزار نفری استان اردبیل در بافت‌های فرسوده زندگی می‌کنند. ۹۶۳ هکتار از مساحت شهر اردبیل، ۲۴۸ هکتار از مساحت پارس‌آباد، ۹۵ هکتار از مساحت مشگین‌شهر و ۸۴ هکتار از مساحت خلخال جزو بافت فرسوده و ناکارآمد است. ۶۷ محله به مساحت هزار و ۹۳۰ هکتار در سکونتگاه‌های غیررسمی استان اردبیل واقع شده است.

اصفهان

استان اصفهان با مساحت ۱۰۷ هزار کیلومتر مربع، ۱۱ هزار و ۴۷۳ هکتار بافت فرسوده دارد که این رقم معادل حدود ۷ درصد از بافت فرسوده کشور است. ۱۸ درصد جمعیت استان اصفهان، معادل ۹۰۱ هزار و ۴۰۰ نفر، در بافت‌های فرسوده ساکن هستند. از مجموع بافت‌های فرسوده و ناکارآمد شهری استان، ۶ هزار هکتار بافت فرسوده، حدود ۳ هزار هکتار سکونتگاه غیررسمی و حدود ۲ هزار هکتار بافت تاریخی است.

خراسان رضوی

بافت فرسوده استان خراسان رضوی ۷ هزار و ۴۰۰ هکتار است. در مجموع ۱۷ هزار و ۵۲۴ هکتار شامل بافت فرسوده، سکونتگاه‌های غیررسمی، بافت تاریخی و محدوده‌های دارای مخاطره است که حدود نیمی از آن در مشهد قرار دارد. بیش از یک میلیون و ۵۰۰ هزار نفر در بافت‌های فرسوده و سایر محلات هدف بازآفرینی شهری استان سکونت دارند.

فارس

مساحت بافت‌های فرسوده و ناکارآمد شهری در استان فارس، که شامل محدوده هدف بازآفرینی شهری است، ۱۰ هزار و ۹۹۲ هکتار است و حدود یک میلیون نفر در این محدوده ساکن هستند.

گیلان

۳۰ شهر در گیلان دارای بافت فرسوده مصوب هستند. ۵ هزار و ۳۴۶ هکتار بافت ناکارآمد شهری با جمعیتی بالغ بر ۵۴۵ هزار نفر در استان شناسایی شده است. سند بازآفرینی محله‌های ناکارآمد رشت تهیه شده است.

کرمان

بیش از ۴۵۰ هزار نفر از جمعیت بیش از ۳ میلیون نفری استان کرمان در بافت‌های فرسوده و تاریخی زندگی می‌کنند. حدود هزار و ۶۰۰ هکتار بافت فرسوده و حدود هزار و ۵۰۰ هکتار بافت تاریخی در شهر کرمان وجود دارد. در ۴۲ شهر، محدوده محله‌های بافت فرسوده مشخص شده و برای کرمان، سیرجان، رفسنجان، جیرفت و راور، طرح‌های توسعه بافت فرسوده تهیه شده است.

یزد

۲۰ درصد جمعیت مناطق شهری استان یزد در مناطق هدف بازآفرینی شهری زندگی می‌کنند که جمعیتی معادل حدود ۱۶۰ هزار نفر از ۸۰۰ هزار نفر ساکن مناطق شهری استان است. ۹ هزار و ۵۰۰ هکتار محدوده هدف بازآفرینی شهری در استان یزد شامل بافت فرسوده، بافت تاریخی (۸۰۰ هکتار)، سکونتگاه‌های غیررسمی و سایر محدوده‌های ناکارآمد شهری است.

مازندران

مازندران با وجود قرار گرفتن در منطقه گردشگری، ۷ هزار و ۸۰۰ هکتار مساحت بافت بازآفرینی شهری دارد که ۵ هزار و ۲۴۳ هکتار آن بافت فرسوده است. ۳۰۷ هزار واحد مسکونی در این بافت‌ها وجود دارد که ۱۲۲ هزار واحد آن نیازمند بازآفرینی و نوسازی است. مازندران تنها استانی است که هنوز بافت تاریخی خود را احیا نکرده است.

بوشهر

بافت ناکارآمد شهری بوشهر هزار و ۸۳۷ هکتار است که در ۱۱ شهر استان شناسایی شده و سکونتگاه‌های غیررسمی این شهرها ۷۷۰ هکتار است. ۷۰ درصد بافت تاریخی بوشهر بهسازی و نوسازی شده و طرح جداره‌سازی بافت بوشهر بر عهده اداره کل میراث فرهنگی استان قرار دارد.

چهارمحال و بختیاری

۲۲ شهر استان به مساحت هزار و ۹۱۷ هکتار دارای بافت فرسوده و ناکارآمد شهری هستند. از این میزان، هزار و ۳۷۰ هکتار بافت فرسوده میانی، ۱۱۳ هکتار بافت تاریخی و ۵۹۵ هکتار سکونتگاه غیررسمی است که تقریباً ۱۵ درصد محدوده‌های شهری استان را شامل می‌شود. در این بافت‌ها ۲۹ هزار و ۲۲۷ خانوار با جمعیتی بالغ بر ۹۵ هزار و ۲۳۰ نفر زندگی می‌کنند.

زنجان

در شهرهای زنجان، ابهر و قیدار حدود ۴۵۶ هکتار بافت ناکارآمد شهری شناسایی شده است و این مناطق بیش از ۵۰ هزار نفر جمعیت دارند.

سمنان

بر اساس تنها آمار موجود، ۶۸۰ هکتار از شهر سمنان در زمره بافت‌های فرسوده قرار دارد.

سیستان و بلوچستان

بیش از ۴۰ درصد جمعیت شهری استان در بافت‌های فرسوده زندگی می‌کنند که حدود یک میلیون و ۱۱۰ هزار نفر را شامل می‌شود. ۳۱۰ هزار نفر از ساکنان زاهدان در بافت‌های فرسوده ساکن هستند. نوسازی بیش از ۸ هزار واحد مسکونی در بافت‌های فرسوده استان در حال انجام است. در شهرهای زابل، ایرانشهر، زاهدان، خاش، چابهار و کنارک، ۴۵ محله دارای بافت فرسوده و حاشیه‌نشین شناسایی شده و ۱۸ محله به‌عنوان هدف تعیین شده‌اند.

قزوین

۲ هزار و ۶۴۰ هکتار بافت فرسوده در استان شناسایی شده که ۱۰۴ محله هدف را دربر می‌گیرد. بافت تاریخی قزوین مساحتی حدود ۲۳۰ هکتار دارد. جمعیت استان بیش از یک میلیون و ۲۸۵ هزار نفر است و حدود ۲۵ درصد در بافت‌های فرسوده زندگی می‌کنند.