کمبود «شربت اپیوم» و حذف تدریجی آن از چرخه درمان اعتیاد، در ماه‌های اخیر با انتقادهای گسترده‌ای از سوی پزشکان و فعالان حوزه درمان سوءمصرف مواد همراه شده و هم‌زمان نگرانی‌های گسترده‌ای را در میان این افراد به دنبال داشته است.

این کمبودها در حالی به وجود آمده است که از تابستان سال گذشته موضوع کشت قانونی «شقایق اولیفرا» برای مقاصد دارویی و درمانی مطرح شد، امری که به دنبال کاهش کشفیات مواد مخدر در پی ممنوعیت کشت خشخاش توسط طالبان در افغانستان و در نتیجه کاهش قاچاق آن به ایران در پی درخواست وزارت بهداشت و برخی نمایندگان مجلس مطرح شد.

افزایش کشت غیرقانونی خشخاش

به‌رغم این موضوع به نظر می‌رسد که کشت قانونی شقایق اولیفرا با وجود صدور مجوزهای کشت، هنوز به جایی نرسیده و در مقابل کشت غیرقانونی خشخاش در برخی از استان‌های کشور روبه‌افزایش گذاشته است.
به گفته «سید محمد جمالیان»، عضو کمسیون بهداشت و درمان مجلس، بر اساس آمارهای رسمی، سطح زیر کشت خشخاش در کشور از حدود ۹ هزار و ۳۴۵ هکتار در سال‌های ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ به حدود ۳۲ هزار هکتار در سال‌های ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ رسیده که نشان‌دهنده رشد ۲۴۶ درصدی این پدیده است.

جمالیان با اشاره به تفاوت وضعیت استان‌ها در این زمینه گفت: «اگرچه در برخی استان‌ها از جمله خراسان شمالی و سیستان و بلوچستان کاهش سطح زیر کشت مشاهده شده است، اما در تعدادی از استان‌های دیگر روند افزایشی نگران‌کننده‌ای وجود دارد که نیازمند مداخله فوری دستگاه‌های مسئول است.»

جمالیان همچنین تأکید کرد: «طبق قوانین موجود، کشت خشخاش در کشور ممنوع بوده و هیچ‌گونه مجوزی برای آن صادر نشده است. آنچه اخیراً در دستور کار قرار گرفته، صدور مجوز برای کشت گیاه اولیفرا یا شقایق ایرانی است که امکان تولید برخی داروهای مسکن و درمانی از آن وجود دارد، اما قابلیت تولید شربت تریاک را ندارد. همین خلأ باعث شده که حتی توسعه کشت قانونی اولیفرا نیز نتواند جذابیت اقتصادی کشت خشخاش را برای برخی کشاورزان کاهش دهد.»

پیامدهای حذف اپیوم از چرخه درمان اعتیاد

روند افزایش سطح زیر کشت غیرقانونی خشخاش در برخی استان‌ها با توقف عرضه «شربت تریاک» یا «تنتور اپیوم» که برای درمان، افراد دارای سوءمصرف مواد مخدر به‌ویژه مصرف‌کنندگان تریاک مورداستفاده قرار می‌گیرد، از چرخه درمان ۵۰۰ هزار درمان‌جو کنار گذاشته شده و خطر بازگشت این افراد به چرخه مصرف را به وجود آورد، مسئله‌ای که انتقادات بسیاری را از سوی پزشکان درمانگر اعتیاد در کشور به وجود آورده است. روز یکشنبه انجمن پزشکان عمومی در نامه‌ای به «مسعود پزشکیان»، رئیس‌جمهور، در مورد تبعات این تصمیم هشدار دادند، در این نامه با اشاره به اختلال ایجادشده در تأمین و توزیع این دارو، تأکید شده است که بخش قابل‌توجهی از بیماران تحت درمان با تنتور اپیوم، امکان یا تمایل ادامه درمان با داروهای جایگزین را نداشته‌اند و این موضوع می‌تواند به خروج بیماران از چرخه درمان و افزایش آسیب‌های اجتماعی منجر شود.

انجمن پزشکان عمومی ایران همچنین خواستار بازنگری فوری در این تصمیم و بهره‌گیری از نظرات کارشناسان، انجمن‌های علمی و فعالان حوزه درمان اعتیاد شده است.
«علی غلامی»، رئیس کانون درمانگران اعتیاد در گفت‌وگو با «پیام ما» ضمن حمایت از نامه انجمن پزشکان عمومی کشور، در مورد وضعیت کنونی عرضه داروی اپیوم، اظهار کرد: «مدتی است که شربت اپیوم با کمبود شدید مواجه شده و بسیاری از بیماران و مراکز درمانی در تأمین آن دچار مشکل هستند. درحالی‌که این دارو یکی از روش‌های مؤثر درمان جایگزین برای بیماران وابسته به مواد افیونی محسوب می‌شود، عملاً بدون برنامه‌ریزی دقیق و بدون فراهم‌شدن جایگزین مناسب، از چرخه درمان کنار گذاشته شده است.»

کم‌کاری وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو

او با اشاره به تحولات سال‌های گذشته در حوزه مواد مخدر افزود: «در سال‌های گذشته و هم‌زمان با کاهش کشت خشخاش توسط طالبان در افغانستان، کل سیستم تأمین مواد اولیه مخدر در منطقه دچار تغییر شد. اما نکته مبهم اینجاست که با وجود هشدارهای مکرر، وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو برای تأمین نیاز داخلی اقدام مؤثری انجام ندادند. ستاد مبارزه با مواد مخدر بارها به وزارت بهداشت مکاتبه کرده بود که باید برای تأمین مواد اولیه دارویی اقدام شود، اما هیچ‌گاه برنامه مشخص و شفافی ارائه نشد.»

به گفته او، ماده ۴۱ قانون مبارزه با مواد مخدر تأکید دارد که وزارت بهداشت باید برای تهیه داروهای موردنیاز اقدام به کشت شقایق دارویی کند، اما این ظرفیت مورداستفاده قرار نگرفت: «قبل از اینکه ذخایر موجود به پایان برسد، باید تصمیم‌گیری‌های لازم انجام می‌شد. اما ناگهان یکی از روش‌های درمانی مؤثر که در بسیاری از کشورها نیز مورداستفاده قرار می‌گیرد، بدون نظرخواهی از متخصصان، صاحبان دانش این حوزه و ذی‌نفعان کنار گذاشته شد.»

بازگشت بیماران به چرخه مصرف

غلامی در مورد سرنوشت بیمارانی که در فرایند درمان خود برای آنها شربت اپیوم تجویز شده است، گفت: «در هیچ جای دنیا درمان جایگزین را به این شکل ناگهانی حذف نمی‌کنند، آن هم در شرایطی که بخش قابل‌توجهی از مصرف مواد در جامعه مربوط به هروئین و مشتقات آن است. حتی در بیماران سرطانی نیز گاهی از داروهای مشتق از تریاک برای کنترل درد استفاده می‌شود. اما مجموعه اقداماتی که در وزارت بهداشت انجام شده، اکنون حدود ۵۰۰ هزار بیمار را بلاتکلیف کرده است.»

این پزشک حوزه اعتیاد هشدار داد که کمبود شربت اپیوم و نبود برنامه جایگزین، برخی مصرف‌کنندگان را به سمت تولید خانگی مواد سوق داده است و توضیح داد: «تعدادی از افراد به سمت تولید مواد مخدر در مناطق روستایی و باغی رفته‌اند و این موضوع به‌شدت نگران‌کننده است. اگر این روند ادامه پیدا کند، به‌تدریج فرهنگ تولید خانگی مواد مخدر در جامعه جا می‌افتد و بعد دیگر کنترل آن بسیار دشوار خواهد بود.»

غلامی تأکید کرد: «من در این زمینه اعلام‌خطر می‌کنم. اگر شرایط به همین شکل ادامه پیدا کند، ممکن است در آینده بسیاری از مصرف‌کنندگان خودشان اقدام به تولید مواد کنند. در آن صورت هم پلیس باید هزینه‌های سنگینی برای کنترل این وضعیت بپردازد، هم فرهنگ تولید خانگی گسترش پیدا می‌کند و هم سال‌ها تلاش درمانی کشور از بین می‌رود.»

وزارت بهداشت عامل کمبود شربت تریاک

او بخشی از مسئولیت وضعیت فعلی را متوجه نهادهای تصمیم‌گیر دانست و گفت: «هم ستاد مبارزه با مواد مخدر و هم وزارت بهداشت در این وضعیت نقش دارند. البته ستاد معتقد است که وزارت بهداشت عامل اصلی کمبود شربت تریاک در کشور است. به همین دلیل رئیس‌جمهور به‌عنوان رئیس ستاد مبارزه با مواد مخدر باید شخصاً به این موضوع ورود کند تا از بروز یک فاجعه اجتماعی برای جوانان جلوگیری شود.»

غلامی درباره تعداد بیماران تحت درمان جایگزین نیز گفت: «صدها هزار بیمار در کشور تحت درمان رسمی قرار دارند و این درمان‌ها بخشی از مدیریت مصرف مواد در جامعه محسوب می‌شود. حذف ناگهانی این روش‌ها بدون جایگزین مناسب، تبعات اجتماعی و درمانی بسیار سنگینی خواهد داشت.»

این درمانگر اعتیاد افزود: «این خطر وجود دارد که بسیاری از مصرف‌کنندگان خود روی به کشت خشخاش کنند. با افزایش کشت غیرقانونی خشخاش از یک سو قیمت مواد مخدر سنتی کاهش پیدا کرده و از سوی دیگر موجب می‌شود مصرف آن در کشور افزایش پیدا کند که این موضوع می‌تواند بسیاری از جوانان را نخست به مصرف این مواد و سپس مواد صنعتی بکشاند. از سوی دیگر هزینه‌های مبارزه با مواد مخدر برای نهادهایی مانند پلیس هم بالا می‌رود.»
او ادامه داد: «یکی از راهکارها می‌توانست واردات قانونی مواد اولیه یا توسعه کشت شقایق دارویی در داخل کشور باشد تا نیاز دارویی کشور تأمین شود. این روش‌ها هم هزینه کمتری برای جامعه دارند و هم از بسیاری آسیب‌های اجتماعی مانند افزایش جرم، زندان و آسیب‌های خانوادگی جلوگیری می‌کنند.»

این پزشک در پایان با انتقاد از رویکرد فعلی وزارت بهداشت گفت: «متأسفانه ساده‌ترین و غیرعلمی‌ترین راهکار انتخاب شده است. تصمیم‌هایی گرفته شده که پشتوانه علمی کافی ندارند و نتیجه آن بلاتکلیفی بیماران فعلی است. لازم است هرچه سریع‌تر در این سیاست‌ها بازنگری شود، زیرا ادامه این وضعیت می‌تواند پیامدهای جبران‌ناپذیری برای جامعه به همراه داشته باشد.»