آن‌طورکه پژوهشگران دریافته‌اند، در طول دوران طلایی امپریالیسم روم، آلودگی هوا چنان گسترده بود که اکنون گمان می‌رود این آلودگی باعث آسیب عصبی گسترده بر ساکنان بخش زیادی از اروپا، از جمله بیشتر مناطقی که اکنون بریتانیا نامیده می‌شود، شده است.

پژوهشگران با مطالعهٔ یخ‌های قطب شمال دریافته‌اند میزان فلز سمی سرب در هوا، در فاصلهٔ سال‌های ۱۰۰ قبل از میلاد تا ۲۰۰ بعد از میلاد، افزایشی ناگهانی و چشمگیر داشته است. این زمان، درست همان زمانی است که امپراتوری روم بدون هیچ سابقهٔ قبلی، شروع به استخراج و ذوب فلزات از معادن می‌کند و همین موضوع غلظت سرب در هوا را افزایش داده است.

آنها براساس پژوهش خود که نتایج آن در مجلهٔ PNAS منتشر شده، تخمین می‌زنند کودکی که در آن زمان در امپراتوری روم متولد شده، تقریباً سه برابر بیشتر از کودکان امروزی که در ایالات متحده زندگی می‌کنند، در خون خود سرب داشته است.

کاهش ضریب هوشی اروپاییان

اما نتیجهٔ جالب توجه آنها از این یافته، تأثیر بلندمدتی است که قرار گرفتن مداوم چندنسل از ساکنان امپراتوری روم در معرض سرب در پی داشته است و آن، کاهش ضریب هوشی ساکنان بخش‌های زیادی از اروپاست.

مشکل بزرگ برای کل اروپا

«ناتان چلمن» (Nathan Chellman) هیدرولوژیست برف و یخ از موسسهٔ تحقیقات بیابان آمریکا می‌گوید: «کاهش دو تا سه امتیازی ضریب هوشی چندان زیاد به‌نظر نمی‌رسد، اما زمانی که این کاهش را برای کل جمعیت اروپا در نظر بگیریم، یعنی این یک مشکل بزرگ است.»

البته این نکته را نباید از نظر دور داشت که موضوع فقط آلودگی سرب در هوا نیست و این محاسبات تنها اثر وجود سرب در هوا را در نظر گرفته است. حال آنکه استفاده از سرب در لوله‌کشی آب و تهیهٔ ظروف سربی برای غذا در امپراتوری روم، به‌طور مستقیم ذرات سمی سرب را به بدن خواص و عوام جامعهٔ آن‌ زمان روم وارد می‌کرده است.

آنها می‌گویند آلودگی سرب در هوا و خاک ممکن است مهمترین مسیر قرار جمعیت‌های روستایی و مردم عادی در معرض آلودگی بوده باشد. حال آنکه هیچ مقدار از سرب در خون یا بدن بی‌خطر نیست، اما هرچه غلظت آن بیشتر باشد، نتایج فاجعه‌بارتر خواهد بود. امروزه، مطالعات اپیدمیولوژیک نشان می‌دهد میزان کمتر از ۳.۵ میکروگرم در دسی‌لیتر سرب در خون کودکان، با کاهش هوش و اختلالات یادگیری در مراحل بعدی زندگی مرتبط است که معمولاً بااستفاده از تست‌های ضریب هوشی اندازه‌گیری می‌شود.

تجربهٔ ایالات متحده

در ایالات متحده، گاهی اوقات از آلودگی سرب به‌عنوان «طولانی‌ترین اپیدمی» در این کشور یاد می‌شود. از دهه ۱۹۴۰، دانشمندان تخمین می‌زنند که قرار گرفتن در معرض سرب، ضریب هوشی نیمی از جمعیت را کاهش داده است. انتشار سرب در هوا و قرار گرفتن مردم در معرض آن عمدتاً ناشی از سوزاندن سوخت‌های فسیلی است. در گذشته برای افزایش کیفیت بنزین و بالا بردن عدد «اُکتان» از ترکیبی به‌نام «تترا اتیل سرب» استفاده می‌شد که در دوران بعد از انقلاب صنعتی، مهمترین منبع وجود سرب در هوای شهرها سوزاندن سوخت‌هایی بود که این افزونه را در خود داشتند.  

در ۴۰ سال گذشته، قرار گرفتن در معرض سرب به‌شدت کاهش یافته است. اکنون که بنزین سرب‌دار و سایر محصولات متعدد حاوی سرب محدود شده است، سطح سرب خون کودکان در ایالات متحده به حدود ۰.۶ تا ۰.۸ میکروگرم در دسی‌لیتر رسیده است.

براساس مدل‌های مطالعهٔ کنونی، در دوران امپراتوری روم احتمالاً ​​سطح سرب خون کودکان به‌طور متوسط ۳.۴ میکروگرم در دسی‌لیتر بوده است. باتوجه‌به اینکه این یک محاسبهٔ متوسط ​​است، به‌احتمال زیاد بسیاری از کودکان در آن زمان در خون خود دارای غلظتی از سرب بوده‌اند که آنها را در معرض خطر اختلالات عصبی قرار می‌داده است.

نتایج این مطالعه با مطالعات قبلی هستهٔ یخی قطب شمال که همچنین به افزایش سرب در هوا در دوران اوج امپراتوری روم اشاره کرده‌اند و یافته‌های باستان‌شناسی که سطوح بالایی از سرب را در دندان‌های بسیاری از کودکان رومی نشان داده‌اند، همخوانی دارد.

«جو مک‌کانل» (Joe McConnell)، هیدرولوژیست و نویسنده اصلی این مطالعه، می‌گوید: «این اولین مطالعه‌ای است که رکورد آلودگی را از یک هسته یخی گرفته و آن را معکوس می‌کند تا غلظت آلودگی اتمسفر را به‌دست آورد و سپس تأثیرات انسانی را ارزیابی کند. این ایده که ما می‌توانیم این را برای دو هزار سال پیش محاسبه کنیم، بسیار جدید و هیجان‌انگیز است.»

منبع:

این گزارش با استفاده از گزارشی با عنوان Roman Empire’s Air Pollution May Have Lowered The IQ of Europe نوشته شده است که روز سه‌شنبه، ۱۸ دی، در «ساینس‌آلرت» (ScienceAlert) منتشر شده بود.