دیروز «صالحی امیری»، وزیر میراث‌فرهنگی در سخنانی اعلام کرد: «مقابله با ایران‌هراسی مسئله اصلی ما است. باید تصویر ایران امن به دنیا مخابره شود» و همزمان با این سخنان بود که خبری به‌نقل از انجمن اکسپوی ژاپن منتشر شد که ایران از داشتن پاویون در اکسپو انصراف داده است. هرچند این خبر نخستین‌بار تیرماه امسال منتشر شده بود، اما همزمانی این دو خبر نکته مهمی را یادآور می‌شد و آن‌هم تلاش برای تغییر چهره ایران در سخنان مسئولان از سویی و انتخاب انزوا در عرصه‌های جهانی به‌دلایل مبهم از سوی دیگر است.

جای خالی پاویون ایران در اوزاکا

تیرماه امسال «کیودو نیوز»، یکی از رسانه‌های ژاپن، اعلام کرد ایران و پاکستان از ساخت پاویون در اکسپوی اوزاکا انصراف داده‌اند. براساس گزارش این رسانه، ایران که در ابتدا قرار بود غرفه‌های نوع A را در اختیار داشته باشد و حتی براساس اخبار منتشرشده اقداماتی هم در رابطه طراحی و ساخت پاویون خود برای اکسپو انجام داده بود، ژوئن امسال به برگزارکنندگان اعلام کرد قصد دارد حضور خود را در این نمایشگاه از نوع A به نوع X که غرفه‌هایی ساده‌تر و محدودتر هستند و نیازی به طراحی المان‌های خاص ندارند، تغییر دهد. غرفه‌های نوع X توسط برگزارکننده ساخته شده است و به شرکت‌کنندگانی که فضای داخلی و خارجی را ترتیب می‌دهند، اجاره داده می‌شود. به این ترتیب، حضور ایران در این نمایشگاه جهانی برنامه‌ریزی و طراحی ویژه‌ای نخواهد داشت. در‌حالی‌که چندماه مانده به برگزاری این نمایشگاه بسیاری از کشورها از طرح پاویون خود در اکسپوی ژاپن رونمایی کرده‌اند، ایران فرصت حضور خود را در این نمایشگاه محدود کرده است. براساس این گزارش، تاکنون تنها سه کشور به‌جز ایران تصمیم گرفته‌اند به غرفه‌های نوع X نقل مکان کنند.

در نمایشگاه جهانی اکسپو ۲۰۲۵، کشورهای شرکت‌کننده در حال برنامه‌ریزی برای ساخت پاویون هستند. ساخت فضای مربوط به برگزاری این نمایشگاه که از ۱۳ آوریل تا ۱۳ اکتبر سال آینده برگزار خواهد شد، از اردیبهشت‌ماه امسال در یومه‌شیما که جزیره‌ای مصنوعی در خلیج اوزاکا است، آغاز شد.کشورها فضاهای مربوط به ساخت پاویون‌های خود را تحویل گرفته‌اند و اقدامات لازم برای طراحی و تجهیز آن را شروع کرده‌اند و برخی طراحی خود را در سایت مربوط به نمایشگاه ارائه کرده‌اند. در روزهای اخیر هم با نهایی شدن چیدمان پاویون‌ها، برگزارکنندگان اعلام کرده‌اند ایران یکی از کشورهایی است که از ساخت پاویون انصراف داده است. پاویون‌ها یا غرفه‌های نوع A یک جاذبه کلیدی در این نمایشگاه محسوب می‌شوند و در هر دوره کشورها تلاش می‌کنند تا به بهترین وجه از این فرصت برای ارائه ظرفیت‌های موجود و برنامه‌های آینده‌ خود به‌ویژه در حوزه فرهنگ، تکنولوژی، گردشگری و توسعه پایدار استفاده کنند.

چرا حضور در اکسپو مهم است؟

اکسپو یکی از قدیمی‌ترین و بزرگترین رویدادهای بین‌المللی است که کشورها تمام تلاش خود را می‌کنند تا در رقابتی تنگاتنگ حضوری مؤثر و چشمگیر در آن داشته باشند. این نمایشگاه در مدت شش‌ ماه به نمایش ظرفیت‌ها و توانمندی‌ها و معرفی فرهنگ و آداب و رسوم کشورها در فضای ایجادشده می‌پردازد. رویدادی که کشورها را در فضایی صلح‌آمیز و به دور از سیاست‌بازی‌های معمول، با ادبیات صلح گرد هم جمع می‌کند تا به تعامل و تبادل تجربه بپردازند. اکسپو پس از جام جهانی و المپیک سومین رویداد مهم بین‌المللی است که با حضور تمام کشورهای دنیا برگزار می‌شود و ازآنجاکه بخش عمده آن به معرفی آداب و رسوم و فرهنگ کشورها و همچنین، برنامه‌های آنها برای آینده می‌پردازد، به «المپیک فرهنگ ملل» هم مشهور شده است.

حال چنین فرصتی برای کشوری مثل ایران با تنوع‌ فرهنگی قابل‌توجه و جاذبه‌های بسیار، به‌ویژه در شرایط امروز که گردشگری ورودی کشور به‌شدت تحت‌تأثیر شرایط بین‌المللی و اتفاقات داخلی است، فرصتی مناسب برای گفت‌وگو به زبان فرهنگ در یک جمع بین‌المللی است.

از حضور ضعیف تا عدم حضور

حضور نه‌چندان قدرتمند ایران در آخرین اکسپو که در دبی برگزار شد، با انتقادهای بسیاری روبه‌رو شد و حالا ایران که تا چندماه پیش قرار بود از اشتباهات و کمبودهایی که پاویون ایران در دبی داشت درس بگیرد و در ژاپن قدرتمندتر ظاهر شود، به‌کلی از داشتن پاویون در نمایشگاه انصراف داده و عدم حضور را بر حضور ضعیف در فضای اختصاصی ترجیح داده است.

در اکسپوی دبی که با شعار «ارتباط ذهن‌ها، خلق آینده» برگزار شده بود و جزو نخستین رویدادهای بزرگ بین‌المللی پس از پاندمی بود، بسیاری از کشورها سعی داشتند روایت‌هایی از نوآوری‌ و خلاقیت‌ و تکنولوژی را در کنار فرهنگ اصیل خود ارائه کنند. پاویون ایران در اکسپوی دبی هم در وسعت ۲۰۱۴ مترمربع با تکیه بر المان‌های معماری سنتی و معاصر الهام‌گرفته از قصه‌های هزار و یک شب ساخته شده بود. نقدهای بسیاری به طراحی و چیدمان پاویون ایران در دبی وارد شد، از جمله یک معمار که طراحی آن را مورد نقد قرار داده و گفته بود: «در بازدید از پاویون ایران حدود ۵۰ معمار بودیم که باتفاق نظرمان این بود که پاویون ایران حق مطلب را درباره کشور ما ادا نمی‌کند و خیلی تأثیر مثبتی ندارد؛ طراحی داخلی پاویون در حدی ضعیف بود که اگر آن را به دانشجویان سال اول و دوم این رشته می‌سپردند، می‌توانستند کار بهتری را ارائه دهند» و درحالی‌که غرفه‌های موجود در پاویون ایران به فروش پسته و زعفران مشغول بودند، کشورهای دیگر به‌دنبال خلق تجربه‌ای نو برای مخاطبان بودند که در دنیای پس از پاندمی حائز اهمیت بود. مفاهیمی مثل گرمایش زمین، لزوم توجه دولت‌ها به فاکتورهای توسعه پایدار، معرفی جاذبه‌های گردشگری با شیوه‌های نو و خلق یک تجربه تازه و تعامل با مخاطب از طریق گجت‌ها و ابزارهای تکنولوژی نوین. در همین فضا ایران نتوانست به خلق معنایی مرتبط با تاریخ و فرهنگ خود دست پیدا کند و به کلیشه‌ترین شکل ممکن، خلاقیت و نوآوری را نادیده گرفت و درنهایت به این نتیجه رسید که برای کاهش انتقادها بهتر است قید ساخت پاویون را در اکسپو بزند.