در میان همه مناقشه‌هایی که طی سال‌های اخیر میان توسعه شهری و حفاظت از میراث فرهنگی در ایران جریان داشته، کمتر پروژه‌ای را می‌توان یافت که به اندازه گذر تاریخی کمرزرین اصفهان توانسته باشد توجه متخصصان، مدیران شهری، باستان‌شناسان، موزه‌داران و فعالان میراث فرهنگی را به خود جلب کند. پروژه‌ای که از دل یک کاوش باستان‌شناسی شهری آغاز شد و اکنون به‌عنوان نخستین سایت‌موزه باز شهری ایران در آستانه تبدیل شدن به یک الگوی ملی قرار گرفته است.

کمرزرین فقط یک گذر تاریخی در مجاورت مسجد جامع اصفهان و میدان عتیق نیست. این محدوده امروز به صحنه‌ای برای بازخوانی یکی از مهم‌ترین پرسش‌های میراث فرهنگی ایران تبدیل شده است؛ اینکه آیا می‌توان تاریخ مدفون زیر شهرهای تاریخی را حفظ کرد و همزمان آن را به بخشی از زندگی روزمره شهروندان تبدیل ساخت؟

پاسخ به این پرسش، تنها در سرنوشت یک گذر تاریخی خلاصه نمی‌شود. آنچه در کمرزرین رخ داده، می‌تواند نقشه راه آینده بسیاری از شهرهای تاریخی ایران باشد؛ شهرهایی که لایه‌های ارزشمند تاریخی زیر خیابان‌ها، میدان‌ها و پروژه‌های عمرانی آن‌ها پنهان مانده است.

کاوش‌های باستان‌شناسی در این محدوده، مجموعه‌ای از سازه‌های معماری، کانال‌های آبرسانی، تنبوشه‌ها، بقایای فعالیت‌های صنعتی و شواهدی از نظام پیچیده شهرسازی اصفهان در دوره‌های مختلف تاریخی را آشکار کرد. اما اهمیت ماجرا زمانی دوچندان شد که تصمیم گرفته شد آثار کشف‌شده، به‌جای انتقال به موزه‌ای دیگر، در همان بستر اصلی خود حفظ و برای بازدید عمومی آماده شوند.

همین تصمیم، کمرزرین را از یک محوطه باستان‌شناسی به نخستین تجربه واقعی موزه باز شهری کشور تبدیل کرد؛ تجربه‌ای که اکنون بسیاری از متخصصان آن را نقطه عطفی در میراث فرهنگی ایران می‌دانند.

کمرزرین؛ جایی که تاریخ از زیر خاک به متن زندگی بازگشت

مصطفی ده‌پهلوان، باستان‌شناس و رئیس پیشین پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، در گفت‌وگو با «پیام ما» اظهار می‌کند: اهمیت کمرزرین بسیار فراتر از یک پروژه محلی است. از نگاه او، این گذر تاریخی می‌تواند نقطه آغاز شکل‌گیری رویکردی تازه در حفاظت از میراث فرهنگی کشور باشد.

ده‌پهلوان می‌گوید: در بسیاری از کشورهای جهان، موزه‌های باز شهری دیگر پدیده‌ای تازه محسوب نمی‌شوند. کشورهایی مانند ایتالیا، یونان، فرانسه، انگلستان، چین، کره جنوبی و ترکیه سال‌هاست از این الگو برای حفاظت و معرفی میراث تاریخی خود بهره می‌برند. با این حال، در ایران هنوز این رویکرد به یک سیاست فراگیر تبدیل نشده و هر تجربه جدید، حکم یک آزمون ملی را دارد.

او می‌افزاید: اهمیت پروژه کمرزرین از آنجا ناشی می‌شود که سه مأموریت اصلی میراث فرهنگی را به‌صورت همزمان دنبال می‌کند؛ شناسایی، حفاظت و معرفی. مردم ممکن است تاریخ را در کتاب‌ها بخوانند، اما زمانی که بقایای یک سامانه آبرسانی، یک دیوار تاریخی یا بخشی از ساختار شهر کهن را در محل اصلی خود مشاهده کنند، ارتباطی عمیق‌تر با گذشته برقرار می‌کنند. این باستان‌شناس تأکید می‌کند: موزه‌های باز شهری ابزاری مهم برای ارتقای سواد میراثی جامعه هستند. این نوع فضاها امکان می‌دهند شهروندان تجربه زیسته نسل‌های گذشته را نه از طریق متن و تصویر، بلکه از طریق مشاهده مستقیم درک کنند. از همین رو، کمرزرین می‌تواند به یکی از مهم‌ترین نمونه‌های آموزش عمومی میراث فرهنگی در کشور تبدیل شود. او همچنین بر ظرفیت کم‌نظیر پژوهشی این پروژه تأکید دارد. به باور وی، کمرزرین صرفاً یک محوطه نمایشی نیست، بلکه یک آزمایشگاه زنده باستان‌شناسی محسوب می‌شود. از بررسی تکنیک‌های معماری و شیوه ساخت آجرها گرفته تا مطالعات شیمیایی، مرمتی، شهرسازی و تحلیل‌های میان‌رشته‌ای، ده‌ها پروژه پژوهشی می‌تواند از دل این محوطه شکل بگیرد.

فراتر از یک گذر؛ بازخوانی هویت تاریخی اصفهان

سیاوش صابری کاخکی، متخصص و پژوهشگر مرمت و احیای بناهای تاریخی کشور، کمرزرین را یکی از مهم‌ترین محورهای هویت‌ساز اصفهان می‌داند؛ محوری که سال‌ها در سایه شهرت بناهای بزرگ‌تر شهر قرار گرفته بود.

به گفته او، مطالعات تاریخی نشان می‌دهد کمرزرین، در کنار میدان عتیق، مسجد جامع و محله تاریخی جویباره، بخشی از کهن‌ترین ساختار شکل‌دهنده شهر اصفهان بوده است. همین جایگاه تاریخی باعث شده این گذر تنها یک مسیر ارتباطی نباشد، بلکه بخشی از حافظه کالبدی شهر به شمار رود.

صابری کاخکی در گفت‌وگو با «پیام ما» اظهار می‌کند: ویژگی منحصربه‌فرد کمرزرین در تنوع عناصر تاریخی پیرامون آن نهفته است. در امتداد این گذر، مجموعه‌ای از خانه‌های تاریخی، مساجد، کنیسه‌ها، مناره‌ها و بناهای متعلق به دوره‌های مختلف تاریخی قرار گرفته‌اند. چنین تراکمی از آثار ارزشمند در کمتر نقطه‌ای از شهر دیده می‌شود.

از منظر شهرسازی نیز این گذر اهمیت ویژه‌ای دارد. به گفته این پژوهشگر، کمرزرین یکی از محورهای تأثیرگذار در شکل‌گیری ساختار تاریخی اصفهان بوده و همین ویژگی، آن را به گزینه‌ای مناسب برای تبدیل شدن به یک موزه باز شهری تبدیل کرده است.

او تأکید می‌کند: مزیت اصلی موزه باز شهری نسبت به موزه‌های کلاسیک، امکان مشاهده تاریخ در بستر واقعی آن است. در موزه‌های متعارف، آثار از محل اصلی خود جدا می‌شوند، اما در موزه باز، بازدیدکننده با همان فضایی روبه‌رو می‌شود که رویدادهای تاریخی در آن رخ داده‌اند. این تجربه، ارتباطی عمیق‌تر و ملموس‌تر میان شهروند و تاریخ ایجاد می‌کند.

پایان عصر دفن تاریخ؛ آغاز دوره نمایش میراث در شهر

یکی از مهم‌ترین نکات مطرح‌شده از سوی صابری کاخکی، نقد رویکرد سنتی دفن مجدد آثار تاریخی پس از کاوش است؛ رویکردی که سال‌ها در بسیاری از پروژه‌های عمرانی کشور اجرا شده است.
او اظهار می‌کند: تجربه‌های جهانی و دانش روز مرمت نشان می‌دهد پنهان کردن آثار تاریخی زیر لایه‌های خاک دیگر راهکاری پایدار نیست. شهرهای تاریخی امروز تلاش می‌کنند یافته‌های باستان‌شناسی را به بخشی از فضای عمومی تبدیل کنند و از آن برای آموزش، هویت‌بخشی و توسعه فرهنگی بهره بگیرند. این پژوهشگر مرمت و احیای بناهای تاریخی کشور ادامه می‌دهد: کمرزرین فرصتی استثنایی برای بازگرداندن تاریخ به زندگی روزمره شهروندان فراهم کرده است. این گذر می‌تواند روایت‌هایی را که قرن‌ها زیر خاک مدفون بوده‌اند دوباره به سطح شهر بیاورد و امکان بازخوانی تاریخ اجتماعی اصفهان را فراهم کند.

صابری کاخکی همچنین بر نقش این پروژه در تقویت حس تعلق شهری تأکید دارد. وقتی شهروندان بدانند در فضایی زندگی می‌کنند که قرن‌ها محل زندگی، تعامل، تجارت، آیین‌ها و فعالیت‌های اجتماعی بوده است، پیوند عمیق‌تری با شهر خود برقرار خواهند کرد.\ او می‌افزاید: این حس تعلق یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های اجتماعی شهرهای تاریخی است؛ سرمایه‌ای که می‌تواند به حفاظت داوطلبانه از میراث فرهنگی و افزایش مسئولیت‌پذیری اجتماعی منجر شود.

کمرزرین و تولد یک الگوی تازه در موزه‌داری ایران

رضا دبیری‌نژاد، مشاور موزه‌ها و میراث هنر کشور، پروژه کمرزرین را فراتر از یک تجربه باستان‌شناسی ارزیابی می‌کند و آن را فرصتی برای بازتعریف مفهوم موزه در ایران می‌داند.

دبیری‌نژاد در گفت‌وگو با «پیام ما» اظهار می‌کند: جهان امروز دیگر موزه را صرفاً ساختمانی برای نگهداری اشیای تاریخی نمی‌داند. موزه‌ها به نهادهای فرهنگی پویایی تبدیل شده‌اند که می‌توانند در متن زندگی شهری حضور داشته باشند و روایت‌های تاریخی را در فضای عمومی عرضه کنند.

او توضیح می‌دهد: تفاوت اصلی میان یک سایت باستان‌شناسی و یک موزه باز شهری در وجود روایت، برنامه‌ریزی و مدیریت است. یک محوطه تاریخی زمانی به موزه تبدیل می‌شود که برای آن سناریوی بازدید، خدمات فرهنگی، نظام روایتگری و ساختار مدیریتی تعریف شود.

مشاور موزه‌ها و میراث هنر کشور تأکید می‌کند: کمرزرین اکنون در نقطه‌ای قرار دارد که می‌تواند از یک محوطه کشف‌شده به یک نهاد فرهنگی زنده تبدیل شود. اما تحقق این هدف نیازمند برنامه‌ریزی دقیق برای معرفی تاریخ، طراحی مسیرهای بازدید، آموزش مخاطبان و ایجاد خدمات فرهنگی است.

به باور این موزه‌شناس، مهم‌ترین مزیت موزه باز شهری آن است که بازدیدکننده می‌تواند نسبت میان گذشته و حال را به‌صورت مستقیم مشاهده کند. شهروند امروز در کنار آثار تاریخی قدم می‌زند و روند تحول شهر را در برابر چشمان خود می‌بیند.

از گردشگری تا آموزش؛ ظرفیت‌هایی فراتر از انتظار

دبیری‌نژاد اظهار می‌کند: مخاطبان کمرزرین تنها گردشگران نیستند. شهروندان اصفهانی نخستین و مهم‌ترین مخاطبان این مجموعه به شمار می‌روند و موفقیت پروژه زمانی رقم می‌خورد که مردم شهر آن را بخشی از هویت خود بدانند.

او تأکید می‌کند: این مجموعه باید برای همه گروه‌های سنی برنامه داشته باشد؛ از کودکان و نوجوانان گرفته تا دانشجویان، پژوهشگران و سالمندان. موزه باز شهری زمانی موفق خواهد بود که بتواند تجربه‌ای متفاوت برای هر گروه اجتماعی فراهم کند. مشاور موزه‌ها و میراث هنر کشور می‌افزاید: فعالیت‌های پژوهشی و باستان‌شناسی نیز نباید پس از افتتاح متوقف شود. کمرزرین باید به فضایی پویا تبدیل شود که همواره یافته‌های جدید تولید می‌کند و دانش تازه را در اختیار جامعه قرار می‌دهد.

او همچنین بر اهمیت مشارکت مردمی تأکید دارد. انجمن‌های دوستداران میراث فرهنگی، راهنمایان گردشگری، دانش‌آموزان، دانشگاهیان و گروه‌های داوطلب می‌توانند در حفاظت، روایتگری و توسعه این مجموعه نقش‌آفرین باشند.

الگویی برای همه شهرهای تاریخی ایران

محمدابراهیم زارعی، رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری کشور، در گفت‌وگو با «پیام ما»، کمرزرین را نمادی از امکان همزیستی توسعه شهری و حفاظت از میراث فرهنگی می‌داند و در ادامه اظهار می‌کند: سازه‌های کشف‌شده، از جمله دیوارهای سنگی، کانال‌های آبرسانی، تنبوشه‌ها، کوره‌های ذوبگری و دیگر عناصر معماری، تصویری روشن از نظام پیچیده شهرسازی در ادوار مختلف اصفهان ارائه می‌کنند.
او تأکید می‌کند: ارزش اصلی پروژه در آن است که این آثار در جای اصلی خود حفظ شده‌اند. این موضوع امکان مطالعه دقیق‌تر و همچنین درک بهتر تاریخ شهر را برای بازدیدکنندگان فراهم می‌کند.

رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی تصریح می‌کند: ایده موزه باز شهری فرصتی فراهم می‌کند تا شهروندان و گردشگران بدون واسطه با تاریخ ارتباط برقرار کنند. این ارتباط نه‌فقط به حفاظت از آثار کمک می‌کند، بلکه زمینه افزایش آگاهی عمومی نسبت به میراث فرهنگی را نیز فراهم می‌سازد.

او آینده کمرزرین را فراتر از یک جاذبه گردشگری می‌بیند. از نگاه وی، این مجموعه می‌تواند به مرکزی برای آموزش، پژوهش، گردشگری فرهنگی و تولید روایت‌های متناسب با نسل‌های مختلف تبدیل شود. زارعی همچنین نقش همکاری میان شهرداری، پژوهشگاه، دانشگاه‌ها و اداره کل میراث فرهنگی را در موفقیت این پروژه تعیین‌کننده می‌داند و در ادامه اظهار می‌کند: این مدل همکاری می‌تواند در دیگر شهرهای تاریخی کشور نیز تکرار شود.

کمرزرین؛ آغاز یک مسیر تازه

برآیند دیدگاه‌های کارشناسان در این گزارش یک پیام روشن دارد؛ کمرزرین صرفاً یک گذر تاریخی یا یک پروژه شهری نیست. این مجموعه به نماد یک تغییر رویکرد در مدیریت میراث فرهنگی ایران تبدیل شده است.
اگر تجربه کمرزرین با استانداردهای علمی، حفاظت مستمر، روایتگری حرفه‌ای، مشارکت اجتماعی و مدیریت پایدار ادامه یابد، می‌تواند به الگویی برای ده‌ها شهر تاریخی کشور تبدیل شود؛ الگویی که در آن تاریخ از پشت ویترین‌ها بیرون می‌آید، به متن زندگی بازمی‌گردد و حافظه شهر را دوباره زنده می‌کند.

شاید مهم‌ترین دستاورد کمرزرین نه دیوارهای کهن، نه تنبوشه‌های تاریخی و نه سازه‌های کشف‌شده باشد؛ بلکه اثبات این واقعیت است که توسعه شهری و حفاظت از میراث فرهنگی الزاماً در تقابل با یکدیگر قرار ندارند. این پروژه نشان داده است که می‌توان گذشته را حفظ کرد، به امروز پیوند زد و برای آینده به یادگار گذاشت؛ مسیری که اگر در دیگر شهرهای تاریخی ایران نیز دنبال شود، می‌تواند فصل تازه‌ای در حفاظت از میراث فرهنگی کشور رقم بزند.