بعد از بارش‌های ماه‌های گذشته، آخرین وضعیت دریاچه ارومیه، تا ۳۱ خرداد امسال، طبق گزارش سازمان محیط‌زیست از این قرار است: تراز دریاچه ۱۲۷۱ متر است و نسبت به سال قبل ۹۰ سانتی‌متر افزایش یافته است. مساحت دریاچه هم بیش از ۲۱۰۰ کیلومترمربع افزایش یافته و به ۳۱۰۰ کیلومترمربع رسیده است. وضعیت این دریاچه و روند احیای آن موضوع نشستی بود که صبح جمعه با حضور «مسعود پزشکیان»، رئیس‌جمهور، برگزار شد و او را به انتقاد از بعضی دستگاه‌ها واداشت. او در نشست «بررسی روند پیشرفت احیای دریاچه ارومیه» بر ضرورت تدوین نقشه جامع منابع آب، خاک و ظرفیت‌های منطقه تأکید کرد و افزود که تداوم زندگی در این منطقه به ایجاد تناسب میان منابع و مصارف، اصلاح الگوی کشت، کنترل صنایع آب‌بر و تقویت نظام نظارتی وابسته است.

پزشکیان همچنین از نبود اطلاعات دقیق، نقشه جامع و برنامه اجرایی در برخی دستگاه‌ها انتقاد کرد و گفت: «وقتی از مسئولان درباره میزان دام، منابع آب، ظرفیت مراتع و برنامه توسعه منطقه سؤال می‌کردیم، اطلاعات دقیق و قابل اتکایی در اختیار نداشتند؛ در حالی که مدیریت بدون شناخت ظرفیت‌ها و محدودیت‌ها امکان‌پذیر نیست.»

درباره نبود اطلاعات دقیق از حوضه دریاچه ارومیه در این سال‌ها، از «سعید عیسی‌پور»، مدیر دفتر برنامه‌ریزی و تلفیق ستاد ملی احیای دریاچه ارومیه، پرسیدیم که آیا واقعاً اطلاعات جامع در این سال‌ها جمع‌آوری نشده و این اطلاعات به دست دولت رسیده است یا نه؟ او در این‌باره توضیح می‌دهد: «ما خودمان از اعضای دولت هستیم. احتمالاً ایشان منظورشان چیز دیگری بوده است. دستگاه‌های اجرایی، وزارت نیرو و وزارت جهاد کشاورزی اطلاعات جامع را دارند و اطلاعات لازم برای حوزه را جمع‌آوری می‌کنند.»

الگوی کشت باید متناسب با منابع منطقه باشد

رئیس‌جمهور به استقرار صنایع آب‌بر، حفر چاه‌های متعدد و توسعه کشت‌های نامتناسب در مناطق کم‌آب اشاره کرد و شرایط اصفهان را مثال زد؛ جایی که برداشت زیاد آب منجر به فرونشست و آسیب‌دیدن زیرساخت‌ها و آثار تاریخی شده است. او در ادامه، اقدامات انجام‌شده برای کاهش مصرف آب را ارزشمند دانست و گفت: «اصلاح شیوه آبیاری می‌تواند مصرف آب را کاهش دهد، اما پرسش اساسی این است که آیا محصولی که برای آبیاری آن هزینه می‌کنیم، اصولاً مناسب‌ترین محصول برای آن منطقه است یا باید نوع کشت تغییر کند. نمی‌توان همه باغ‌ها و کشت‌های موجود را حفظ و تنها شیوه آبیاری آنها را اصلاح کرد، بلکه باید با تکیه بر نقشه علمی و ارزیابی دقیق مشخص شود که کدام محصول باید باقی بماند و کدام الگوی کشت باید تغییر کند.»

پزشکیان در بخش دیگری از سخنان خود از تغییر الگوی کشت گفت: «باید مشخص باشد محصولاتی که امروز کشت می‌شوند، اصولاً متناسب با شرایط منطقه هستند یا خیر، آیا این محصولات بهترین و مناسب‌ترین انتخاب به شمار می‌روند و آیا در آینده بازار لازم برای عرضه آنها وجود خواهد داشت. مدیریت در گام نخست نیازمند انتخاب کار درست و در گام بعد نیازمند اجرای درست همان تصمیم است. اگر تصمیم اولیه نادرست باشد، اجرای دقیق آن نیز ما را به نتیجه مطلوب نمی‌رساند.»

او همچنین تأکید کرد که آینده زندگی مردم به نحوه مدیریت منابع بستگی دارد و اگر نتوان این مسئله را به‌درستی مدیریت کرد، در آینده امکان زندگی در این منطقه وجود نخواهد داشت.
اما عیسی‌پور می‌گوید راهکارها و گام‌های اجرایی درباره احیای دریاچه ارومیه شفاف است. او می‌گوید: «البته بیشتر اقداماتی که تاکنون انجام شده سخت‌افزاری بوده است. در اجرای پروژه‌هایی که با معیشت و زندگی مردم ارتباط دارد، با آنکه دستورالعمل مشخص است، اما چه در ستاد احیای قبلی و چه الان، در اجرایی‌کردن این دستورالعمل‌ها مشکل داریم.»

مدیر دفتر برنامه‌ریزی و تلفیق ستاد ملی احیای دریاچه ارومیه معتقد است به‌دلیل نیاز به مشارکت و همکاری مردم، این پروژه‌ها در سال‌های قبل هم عملی نشدند: «باید کاهش مصرف اتفاق بیفتد و برای این کار، معیشت مردم باید از کشاورزی به چیز دیگری تغییر کند. برای ایجاد این تغییرات باید تصمیمات کلان گرفته شود.»

به گفته او، در گذشته نگاه صرفاً بر توسعه کشاورزی متمرکز بوده است: «در این استان به جای آنکه بر مرزها و فعالیت گردشگری تمرکز شود، فقط کشاورزی در نظر گرفته شده است. الان هرکس بخواهد الگوی کشت را تغییر دهد، مطمئناً باید منتظر تبعات اجتماعی آن باشد. برای چنین تغییری ابتدا باید سرمایه‌گذاری در حوزه‌های دیگر انجام گیرد تا معیشت مردم تغییر کند. این امر باعث می‌شود الگوی مصرف آب تغییر کند و حقابه‌ای که در بخش کشاورزی مصرف می‌شود به دریاچه برسد. البته در حال حاضر به‌دلیل شرایط دشواری که کشور در آن قرار دارد، باید شرایط موجود را حفظ کنیم تا وضعیت بدتر و پیچیده‌تر نشود.»

جوانان به جای کشاورزی به مرز بروند

عیسی‌پور معتقد است از زمان روی کار آمدن «رضا رحمانی»، استاندار آذربایجان غربی، بر مرزها تمرکز شده و کارهایی در این بخش در حال انجام است. حالا قرار است چهار، پنج مرز جدید باز شود و این امر کمک می‌کند که نیروهای کار جوان، به جای کشاورزی، برای مشغول‌شدن در حوزه گردشگری به سمت مرزها بروند.

او از تغییر رویکرد در بخش سرمایه‌گذاری می‌گوید: «همه توسعه‌ها قبلاً در بخش صنایع کشاورزی بود، چون حوضه دریاچه ارومیه دومین حوضه پرآب کشور بود. برای اینکه تمرکز از کشاورزی به سمت صنایع دیگر برود، باید محل سرمایه‌گذاری‌ها تغییر کند و وارد صنایعی مانند معادن، گردشگری و دیگر بخش‌های صنعت شود. این کار از دو سال پیش آغاز شده است. از آن زمان حجم سرمایه‌گذاری در بخش‌های غیرکشاورزی افزایش یافته و این تغییر شیفت سرمایه در حال انجام است.»

به گفته او، خشک‌شدن دریاچه ارومیه از ۲۵ سال پیش آغاز شده است، زیرا در آن زمان دولت‌ها خشک‌شدن دریاچه را پیش‌بینی نکرده بودند و بیشتر روی توسعه کشاورزی سرمایه‌گذاری کردند: «نتیجه آن سرمایه‌گذاری‌ها خشک‌شدن دریاچه ارومیه بود. به همین دلیل برگشت این روند نیز زمان متناسب با خود را می‌برد. رئیس‌جمهور هم بر موضوع تغییر معیشت مردم تأکید دارند. برای مثال در صنعتی مثل معدن قرار است به جای صادرات مواد خام، در بخش‌هایی سرمایه‌گذاری شود که این مواد را فرآوری کند و مواد فرآوری‌شده صادر شود. اثرات این کارها در آینده‌ای نه‌چندان دور مشخص خواهد شد.»

پزشکیان نیز به نقش جهت‌دهنده منابع مالی اشاره کرده است: «پول و امکانات به هر بخشی اختصاص یابد، فعالیت‌ها نیز به همان سمت حرکت خواهد کرد. برای همین کشاورز یا بهره‌برداری که الگوی مناسب را رعایت، منابع آب را به‌درستی مصرف و مطابق برنامه عمل می‌کند، باید از اعتبار، امکانات و تسهیلات برخوردار شود، اما فرد متخلف نباید از حمایت‌های دولتی بهره‌مند شود. مقررات نیز باید به‌گونه‌ای تنظیم شود که برای هر تخلف، جریمه و پیامد مشخصی وجود داشته باشد.»

در نهایت، رئیس‌جمهور تأکید کرده است که تغییر رفتار زمانی شکل می‌گیرد که سیاست‌گذاری، تخصیص منابع، پرداخت‌ها، مشوق‌ها و مقررات در یک جهت قرار گیرند: «رفتار درست باید تقویت و تخلف پرهزینه شود. همچنین مردم باید در کارها مشارکت کنند و مسئولیت مدیران دقیقاً مشخص شود تا با ایجاد تناسب میان منابع و مصارف، دریاچه ارومیه حفظ و امکان توسعه پایدار فراهم شود.»