از خیابان‌های یکشنبه تا سه‌شنبه‌های بدون خودرو

 گفته می‌شود بیش از ۴۰۰ شهر در جهان روز خیابان‌های یکشنبه را اجرا می‌کنند که منظور از آن یک روز بدون خودرو است. در ایران نیز روزهای سه‌شنبه به نام روز بدون خودرو نام گرفته است و در آن از شهروندان خواسته می‌شود در «سه‌شنبه‌های بدون خودرو» با دوچرخه تردد کنند.

اما در این بین بودجه‌های زیرساختی که صرف فرهنگ دوچرخه سواری می‌شود نقش زیادی در ترویج این وسیله نقلیه پاک دارد. در برخی از شهرهای دنیا حدود ۵ درصد از بودجه‌های ملی و محلی را به دوچرخه سواری اختصاص می‌دهند و خطوط ویژه دوچرخه سواری گاه تا ۵ کیلومتر بیشتر(به عنوان نمونه در آلمان) ایجاد شده است. در ایران نیز سه‌شنبه‌های بدون خودرو از سوی «کوروش بختیاری»، فعال محیط زیستی در اراک نامگذاری شد و پس از مدتی این پویش در همه‌ٔ شهرهای ایران فراگیر و به رسمیت شناخته شد. پس از آن بود که برخی از شرکت‌های خدمات دهندهٔ همچون «بی‌دود» هم فعالیت خودشان را آغاز کردند. 

این پویش در راستای یکی از برنامه‌های «سند توسعه دوچرخه‌سواری» شهر تهران بود که یکی توسط واحد توسعه سیستم‌های حمل‌ونقل پاک در سازمان حمل‌ونقل و ترافیک شهرداری با مشورت گروه‌های مردمی دوچرخه‌سواری شهر تهران انجام گرفت. هدف کلی این پویش، فراهم آوردن محیط مناسب در شهر تهران برای توسعه دوچرخه‌سواری و ترویج استفاده از دوچرخه به عنوان وسیله نقلیه در انجام سفر‌های روزانه شهروندان بود. با این حال اما اکنون سیاست‌های شهری در تهران که پایتخت کشور است کمی رو به افول نهاده است.

سال گذشته بود که شرکت «بیدود»، سامانه دوچرخه‌های هوشمند اشتراکی، اعلام کرد به خاطر عدم همکاری شهرداری، کارش تعطیل شده است.

در این شرایط سال گذشته استارتاپ دیگری به نام «زی‌رو» پا به عرصه حمل‌ونقل هوشمند گذاشت که تلاش آن گسترش حمل‌ونقل در حوزه اشتراکی است. هدف آن نیز دسترسی همگانی به موتورها و دوچرخه‌های برقی و در مرحله بعدی اسکوتر است.

در این زمینه نازلی بهروز هم‌بنیان‌گذار «زی‌رو» به «تریبون‌نیوز» گفته بود: «تاکنون همکاری‌های صورت گرفته با شهرداری تهران مثبت بوده است. در مسیری که یک استارتاپ طی می‌کند تا بتواند خود را در چرخه رقابت نگه دارد، سختی‌های بسیاری وجود دارد از این رو نباید تنها به کمک‌های ارگان‌های مختلف اتکا کرد.»

شکست طرح سفر سبز و اخراج دوچرخه‌ها

با توجه به اینکه شرکت بیدود فعالیت خود را از شهرهای تهران و شیراز شروع کرده بود اکنون گفته می‌شود بیش از ۵ هزار دوچرخه این شرکت در تهران و شیراز خاک می‌خورد. بر اساس گفته‌های مسئولان شهرداری و متولیان این شرکت به نظر می‌رسد تکیه بیش از حد این استارتاپ نوپا به منابع و بودجه‌ دولتی عامل شکست این پروژه بوده است. با این تفاسیر مرداد سال ۱۴۰۱، دوچرخه‌‌‌های «بیدود» از سطح معابر پایتخت جمع‌‌‌آوری شد. آن دوچرخه‌‌‌ها، طرح پیروز حناچی، شهردار قبلی تهران بود که بنا داشت، فرهنگ و سبک‌‌‌ «سفر سبز» را بین شهروندان و سیاستگذاران، ایجاد کند.

در این ایام تعدادی خیابان اصلی در مرکز تهران از جمله حدفاصل میدان هفت‌‌‌تیر تا ولیعصر را به شکل «عرض محدود معبر» مخصوص حرکت دوچرخه‌‌‌سواران، طراحی شد. اما در نهایت سال ۱۴۰۱ «هم دوچرخه‌‌‌ها از شهر اخراج شدند» و هم «سفر سبز» به فراموشی سپرده شد و باز هم خیابان‌ها در تسخیر و خدمت خودرو‌ها و خودروسواران قرار گرفت.

  خطوط دوچرخه‌سواری، تمایل شهروندان یا ضرورت شهر؟

با وجودی که بسیاری از طرح‌های مناسب مانند دوچرخه اشتراکی و یا خطوط مخصوص مسیر دوچرخه رو به تعطیلی رفته‌اند، به تازگی عضو شورای شهر تهران اعلام کرده است که باید استفاده از دوچرخه و اسکوتر ترویج و در سبد حمل و نقلی مردم قرار گیرد.

سید جعفر تشکری هاشمی به «ایلنا» گفته است: «درمورد اینکه شهرداری از مجموعه جدیدی برای دوچرخه‌های اشتراکی استفاده می‌کند یا خیر اطلاعی ندارم. اما اصل این کار را درست می‌دانم.». 

این اظهار نظر نشان می‌دهد مسئول شهری دربارهٔ یکی از مهم‌ترین بخش‌های حمل و نقل  در شهر اطلاعی ندارد. او عامل بی‌اعتنایی به بخش دوچرخه‌ اشتراکی را متوجه طرح نامناسب از سوی مدیران سابق دانسته و این موضوع را به خاطر خواسته مردم می‌داند:«من سبک و سیاق طرح قبلی را به دلیل نوع نگاهی که به دوچرخه داشتند خیلی نمی‌پسندم. اینکه ما بخواهیم خیابان‌ها را جدول کشی کنیم و مسیرهایی را به طور اختصاص برای دوچرخه بگذاریم شاید همانطور که در تجربه گذشته دیدیم مورد اقبال مردم قرار نگیرد.»

اما بررسی گزارش‌های عمومی از شهروندان نشان می‌دهد دوچرخه‌سواری در خطوط یادشده اغلب اوقات با مزاحمت خودروها برای دوچرخه‌سواران همراه بوده و تدوین یک قانون منسجم به بهبود قوانین راهنمایی و رانندگی بین خودروها و دوچرخه‌سواران منجر می‌شود.

تشکری هاشمی بیان می‌کند: باید اجازه دهیم انتخاب با مردم باشد که می‌خواهند به چه شیوه‌ای از دوچرخه استفاده کنند. به نظر می‌رسد در جاهایی که فواصل کوتاهی بین مراکز خرید، مراکز آموزشی و ایستگاه‌های حمل و نقل بوده، مورد اقبال بیشتری از سوی مردم قرار گرفته است.

 شهروندان تهرانی چهارم خرداد جاری شاهد بازگشت دوباره دوچرخه‌ها به شهر بودند. درست بعد از ۲۲ ماه تعطیلی آن. اما اینبار «زی‌رو» به جای «بیدود». اگر چه شهرداری تهران به تازگی اعلام کرد: شهرداری تهران هیچ قراردادی با هیچ شرکتی برای استفاده از دوچرخه‌های اشتراکی یا موتور برقی اشتراکی منعقد نکرده است و فعالیت هر گونه دوچرخه اشتراکی در سطح شهر بدون اخذ مجوز و طی ضوابط و مقررات شهرداری تهران خلاف مقررات و غیرقانونی است.

با این حال باید منتظر ماند تا مشخص شود نتیجه استفاده از این بخش حمل و نقلی سبز به کجا خواهد رسید؟ و آیا زنان هم می‌توانند از خدمات آن استفاده کنند یا خیر؟