|پیام ما| درگیری سازمان حفاظت محیط زیست با پروژه‌های بزرگ و بدون بودجه‌ای که در بودجه سال ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ جای گرفتند هنوز ادامه دارد. نخستین بار پاییز ۱۴۰۰ و فصل تصویب بودجه ۱۴۰۱ بود که تخصیص اعتبار به ده‌ها پروژه بدون پیوست محیط زیست و میراث فرهنگی جنجال به پا کرد، به اعتراض، بیانیه، نامه‌نگاری و شکایت کشید و سرانجام از بودجه ۱۴۰۱ بیرون رفت و به بودجه ۱۴۰۲ رسید. در این گیرودار وزارتخانه میراث فرهنگی در بیرون کشیدن طرح‌های مخرب میراث تاریخی مشارکتی نداشت و خیلی زود خود از ماجرا بیرون کشید و علی سلاجقه، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست دست کم درباره پروژه‌های بزرگی که از دهه‌های قبل شروع شده و پیشرفت فیزیکی قابل توجهی داشته عقب‌نشینی کرد. اکنون پس از نزدیک به دو سال سلاجقه از «ساماندهی» این ۴۱۱ پروژه خبر داده است.

رئیس سازمان حفاظت محیط زیست در دیدار با نمایندگان تشکل‌های مردم‌نهاد محیط زیستی که به مناسبت روز ملی تشکل‌ها برگزار شده، این ادعا را مطرح کرده که «در این دولت کلنگ هیچ طرح صنعتی و عمرانی بدون مجوز محیط زیست بر زمین نخورده»، گفته است: «ما مشغول ساماندهی ۴۱۱ پروژه فاقد مجوز زیست محیطی هستیم.»
سلاجقه درست دو هفته پیش در جمع تشکل‌های مردم‌نهاد استان وعده داده بود که تکلیف این پروژه‌ها حداکثر تا دو ماه آینده مشخص می‌شود. اگرچه از روند پیشرفت تمامی این ۴۱۱ پروژه و جزئیات دقیق آنها اطلاعاتی در دسترس نیست اما به گفته رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، عملیات اجرایی این طرح‌های کلان از سال ۷۲ تاکنون آغاز شده است. سلاجقه که پیش از این سهم این دو وزارتخانه از پروژه‌های بدون پیوست را ۹۶ درصد عنوان کرده بود، این بار گفت که ۶۴ درصد این طرح‌ها مربوط به این دو وزارتخانه است است. به گفته او، از همین رو، «با سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور نامه‌نگاری شد تا دیگر به این طرح‌ها اعتبار و بودجه سنواتی اختصاص داده نشود».
سلاجقه در جلسه دو هفته پیش خود بار دیگر بر این نکته تاکید کرد که «دولت سیزدهم متعهد شده که دیگر هیچ کلنگ‌زنی در پروژه‌های عمرانی و توسعه‌ای کشور بدون گرفتن مجوز محیط زیست صورت نگیرد و طی ۲ سال گذشته نیز این امر به جد دنبال شده و هیچ طرحی بدون مجوز محیط زیستی آغاز نشده است». تکرار این ادعا در حالی است که فقط در یکی از موارد، در دو سال گذشته، پروژه پتروشیمی میانکاله در نزدیکی تالاب میانکاله کلنگ‌زنی شده و کار فنس‌کشی و تسطیح اراضی دو مرتبه بدون مجوز محیط زیست به انجام رسیده است.

محمد الموتی: به لحاظ اسناد بودجه‌ای، تا زمانی که این پروژه‌ها عملیاتی نشده باشند، قابل حذف هستند. مواردی از پروژه‌های حذف‌شده از این ۴۱۱ مورد، در این دسته قرار می‌گیرند. اما بخشی دیگر در دو دهه گذشته در بودجه‌های سنواتی وارد شده و ردیف اعتباری گرفته‌اند باید به نتیجه برسند

جزئیاتی درباره ساماندهی پروژه‌ها
کار «ساماندهی» که رئیس سازمان حفاظت محیط زیست از آن صحبت کرده به چه معناست؟ محمد الموتی، دبیر شبکه تشکل‌های مردم‌نهاد محیط زیست و منابع طبیعی که در جلسه روز تشکل‌ها حضور داشته، به «پیام ما» می‌گوید: «آقای سلاجقه توضیح زیادی درباره جزئیات این ساماندهی نداد اما گفت این طرح‌ها استخوان لای زخم محیط زیست هستند. از عملیات ساخت بعضی از این پروژه‌ها ۱۷، ۱۸ سال می‌گذرد و به دلیل نداشتن پیوست محیط زیستی متوقف شده‌اند. بر این اساس سازمان حفاظت محیط زیست برای این ‍۴۱۱ پروژه با توجه به میزان پیشرفتشان شرایطی را در نظر گرفته است چرا که پروژه‌هایی که بیشتر از دو دهه قدمت دارند، ساز و کار تولید و خدماتشان تغییر کرده و خروجی‌شان عوض شده است و باید با شرایط خاص محیط زیستی پیش بروند.»
او ادامه می‌دهد: «آخر جلسه از آقای حشمتی (معاون محیط زیست انسانی سازمان) باز هم درباره این پروژه‌های بدون پیوست محیط زیست پرسیدم و او توضیح داد که برای این طرح‌ها شرایط سخت‌گیرانه‌ای را در نظر گرفته‌اند و تاکید کرد که البته تنها در صورتی که ۱۰۰ درصد این شرایط رعایت شود، مجوز موقت دریافت می‌کنند.»
دبیر شبکه تشکل‌های مردم‌نهاد محیط زیست و منابع طبیعی کشور در آخر می‌گوید: «به لحاظ اسناد بودجه‌ای، تا زمانی که این پروژه‌ها عملیاتی نشده باشند، قابل حذف هستند. مواردی از پروژه‌های حذف‌شده از این ۴۱۱ مورد، در این دسته قرار می‌گیرند. اما بخشی دیگر که در دو دهه گذشته در بودجه‌های سنواتی وارد شده و ردیف اعتباری گرفته‌اند؛ طبق قانون باید به نتیجه برسند.»

اگرچه از روند پیشرفت تمامی این ۴۱۱ پروژه و جزئیات دقیق آنها اطلاعاتی در دسترس نیست اما به گفته رئیس سازمان محیط زیست، عملیات اجرایی این طرح‌های کلان از سال ۷۲ تاکنون آغاز شده است و ۶۴ درصد آنها مربوط به این دو وزارتخانه است است

به گفته الموتی، بررسی پروژه‌های بدون مجوز محیط زیست از سوی سازمان مرحله به مرحله در حال انجام است و قرار است در نیمه دوم شهریور در نشست معاون محیط زیست انسانی با تشکل‌های مردم‌نهاد، جزئیات بیشتری درباره ارزیابی‌ها ارائه شود.
آنچه در دو سال گذشته اتفاق افتاد
بعد از اینکه در پاییز ۱۴۰۰، با رای مجلس، ارقامی در متن مصوبات لایحه بودجه ۱۴۰۱ به‌عنوان اعتبارات قانونی به پروژه‌های بدون پیوست محیط زیستی تعلق گرفت، شماری از تشکل‌های محیط‌ زیستی به این روند اعتراض کردند و در ادامه از رئیس سازمان برنامه و بودجه شکایت کردند. تا آغاز زمستان، اعتراضات به آنجا رسید که شماری از استادان سرشناس اقتصاد در بیانیه‌ای از دستگاه قضایی خواستند تا با شفافیت کامل به این پرونده رسیدگی کند.
در دی‌ماه بالاخره رئیس سازمان محیط زیست در نامه‌ای خطاب به محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس خواستار جلوگیری از تصویب و تخصیص اعتبار به پروژه‌های بدون پیوست و مجوز شد. او در نامه‌اش به نقض ضوابط محیط ‌زیستی تبصره بند الف ماده ۲۳ قانون «الحاق برخی مواد به قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت» (مورخ ۹۸/۴/۲۵) مصوبه شماره ۲۴۰ شورای عالی حفاظت محیط زیست در مورد طرح‌های تملک دارایی سرمایه‌ای اشاره کرد که بر تدوین پیوست محیط زیستی (ارزیابی اثرات محیط زیستی) تأکید دارد.
بعد از این نامه مسعود میرکاظمی، رئیس سازمان برنامه و بودجه چنین جوابی به اعتراضات داد: «برخلاف برخی جریان‌سازی‌های رسانه‌ای، هیچ طرح جدیدی بدون مجوز زیست محیطی وارد لایحه بودجه ۱۴۰۱ نشده است.» او در اظهار نظر عجیب خود اضافه کرد که طرح‌های مورداشاره در نامه نماینده مجلس که مورد استناد سازمان حفاظت از محیط‌ زیست قرارگرفته «همه مربوط به قبل از سال ۱۴۰۰ و در دولت گذشته است که البته آن‌ها مجوز محیط زیستی از سازمان حفاظت از محیط‌ زیست گرفته‌اند».
در آن زمان، مرکز پژوهش‌های مجلس هم خواستار شفاف‌سازی سازمان محیط زیست و در گزارش خود نوشت: «سازمان حفاظت محیط زیست که به‌دلیل فشارهای سیاسی تکلیف طرح‌های توسعه‌ای را روشن نکرده، حالا باید در اقدامی فوری درباره وضعیت این ۴۱۱ پروژه شفاف‌سازی کند.»
سرانجام با رد درخواست اعتبار برای ۴۱۱ طرح بدون ارزیابی محیط زیستی در بودجه ۱۴۰۱، این درخواست در لایحه بودجه ۱۴۰۲ تکرار شد. اما واکنش سازمان محیط زیست تغییری نکرد. هفتم شهریور 1401 محمود یزدان‌دوست، مدیر دفتر ارزیابی اثرات محیط زیستی سازمان حفاظت محیط زیست به «پیام ما» گفت: «بررسی سازمان درباره این ۴۱۱ پروژه که بدون ارزیابی محیط زیستی درخواست بودجه داشتند، رقم ۱۸/۲هزار میلیارد تومان را نشان می‌داد. یعنی بودجه‌ای که باید به این پروژه‌ها اختصاص می‌یافت این میزان بود اما علی سلاجقه، رئیس سازمان توانست جلوی این کار را بگیرد و این یکی از دستاوردهای خوب سازمان محیط زیست بود که سبب شد بودجه این پروژه‌ها حذف شود و صرفه‌جویی بزرگی رخ داد.»
یکم بهمن ۱۴۰۱، سلاجقه به ایرنا گفت: «اجازه تخصیص بودجه به طرح‌هایی که از پیشرفت فیزیکی بالا برخوردار نبوده و فاقد مجوز محیط زیستی باشند، داده نمی‌شود. ما امسال غربالگری و طبقه‌بندی کردیم. بر این اساس، مکلف کردیم در مورد طرح‌هایی که پیشرفت بالاتر از آن حد برخوردار هستند، گزارش ارزیابی محیط زیست و همراه با مجوزها انجام شود اما اگر طرح‌ها در مرحله بالاتر از حد پیشرفت قرار نگرفته باشند، اجازه تخصیص بودجه به آنها داده نمی‌شود.»
اکنون به امروز رسیده‌ایم و تقلا برای توقف طرح‌های بدون مجوز محیط زیست ادامه دارد. اکنون باید طبق وعده رپیس سازمان حفاظت محیط زیست تا مهر ماه منتظر بررسی‌ها باشیم و ببینیم پروژه‌های کلان تا کجا اجازه ادامه کار دارند.