اولین ایرانیانی که به فرنگ و دیار غرب سفر کردند از خود سفرنامه‌هایی به‌جا گذاشتند تا دیگران را در جریان یک جهان جدید بگذارند. جهانی که آنان را با نوعی زیست مواجه کرد که سراسر برایشان حیرت بود. پانزدهمین نشست از سلسله‌نشست‌های بخارا به کتابی دربارۀ این موضوع اختصاص داشت. «انکشاف فرنگ (پدیدارشناسی تاریخ اندیشۀ جدید ایران)» نوشتۀ «فرامرز معتمد دزفولی» 12 تیرماه در مؤسسۀ فرهنگی و هنری ققنوس (راوی دوران) بررسی شد که حکایت آغازین رویارویی ایرانیان با جهان جدید از مجرای سفرنامه‌های فارسی به آن دیار است. به‌عقیدۀ «علی دهباشی»، سردبیر مجلۀ بخارا و برگزارکنندۀ جلسه، اهمیت این کتاب در این است که «نویسنده در آثارش افراط و تفریط نداشته و همه‌چیز را سنجیده است. او سعی کرده با برآیند شواهدی که نسل قبل خودش نوشته، بگوید که کشف فرنگ برای ما آغاز دوره‌ای بود که تازه دنیا را شناختیم.»

«فرامرز معتمد دزفولی»، نویسندۀ «انکشاف فرنگ»، این کتاب را مسبوق به آثاری دانست که در تاریخ اندیشه داشته است: «در کتاب «سفرنامه‌های ایرانیان به فرنگ» سعی کرده بودم شروعی از تاریخ تجدد و اندیشه ایرانی داشته باشم. اما به این نتیجه رسیدم که اگر بخواهیم تاریخ تجدد را تدوین کنیم، این شروع باید از کجا و به چه روشی باشد؟ این دو پرسش مهم مرا به این واداشت تا آغازگاه‌های اندیشۀ خود را با جهان و تمدن جدید پیدا کنم.»
به گفتۀ او، سفرنامه‌های فرنگ می‌تواند اولین مواجهۀ ما با زیست‌جهانی متفاوت باشد: «سفرنامه‌نویسان گمان می‌کردند این یک آرمانشهر متحقق‌شده است. در سرتاسر سفرنامه‌هایشان از کلمۀ «حیرت» استفاده می‌کنند و این شکاف اولین جایی است که ما را دعوت می‌کند که بگوید جهان عوض شده است.»
او دراین‌باره ادامه داد: «در وهلۀ نخست هنگامی که این آثار را می‌بینیم آثاری بسیاری کودکانه، ذوق‌زده و سطحی هستند، درحالی‌که پدیدارشناسی به ما فرصت می‌دهد تا از زیست‌جهانی که فرد دارد تجربه می‌کند، جهان را ببینیم و در این هنگام است که جهان برای ما «منکشف» می‌شود.»
معتمد دزفولی سعی کرده در «انکشاف فرنگ» نشان دهد چگونه «مشروطیتی که شکل گرفت، قبل از آن در یک تخمیر علمی-فرهنگی متولد شد که نویسندگانش یک جهان فرهنگی را برای ما رقم زدند و مفاهیم جدیدی را پیش چشم ما قرار دادند.»
به گفتۀ نویسنده؛ آرمانشهر (اتوپیا)، چهره‌گشایی از زنان فرنگی در سفرنامه‌ها، طبیعت (عصر روشنگری درک جدیدی از طبیعت به انسان نشان داد) از جمله مفاهیمی است که در این کتاب به آن پرداخته شده است.
اتوپیای اندیشه‌ورزان ایرانی از اروپا؛ اندیشه‌ای اصلاح‌گرایانه
«نعمت‌الله فاضلی»، انسان‌شناس، در جلسۀ بررسی این کتاب «نوآوری نویسنده» را در طرح این مسئله دانست که ایرانیان، روشنگری داشتند: «نویسندۀ کتاب برای روشنگری ایرانی، یک جامع تئوریک طراحی می‌کند که گرچه از عهدۀ آن به‌خوبی برنیامده، اما در قالب آن می‌گوید باید نوشته‌های سفرنامه‌نویسان آنها را از منظر پدیدارشناسانه فهم کنیم و ببینیم آنها چه احساسی داشتند.»
او در ادامۀ صحبت‌های خود گفت: «وقتی که می‌خواهید ایدئولوژی‌ای را نقد کنید باید یک آرمانشهر و چیز زیبایی را در مقابل آن قرار دهید تا نقص‌هایش آشکار شود. روشنگران ایرانی باید طوری با مردم حرف می‌زدند که به مردم نشان دهند تاریخ فکریتان را باید تغییر دهند. بنابراین، باید یک اتوپیا در مقابل مردم قرار می‌دادند.»
به عقیدۀ فاضلی، «روایت نویسنده این کتاب از این حیث خواندنی است که توضیح می‌دهد اتوپیایی که اندیشه‌ورزان ایرانی از اروپا ارائه می‌کردند، نه در ستایش غرب بود، نه به منظور خلق دستگاه فلسفی جدید، بلکه اندیشه‌ای اصلاح‌گرایانه برای بیداری مردم ایران بود.»
آیا روشنفکران ایرانی راه درستی را طی کردند؟
«علی‌اکبر احمدی»، نویسنده و استاد دانشگاه علامه طباطبایی، به اهمیت کتاب در طرح این مسئله اشاره کرد که آیا روشنفکری ایران از آغاز تاکنون راه درستی را طی کرده یا خیر: «نویسنده می‌گوید سرنوشت روشنفکری در این است که تحلیل درستی از آن داشته باشیم که آیا توانسته مسئلۀ سرزمین خودش را طرح و به کمک آنچه که از غرب آموخته، آن را حل کند؟»
او همچنین در بررسی این کتاب گفت: «اگرچه نویسنده به سفرنامه‌ها آغازین در قرن 13 می‌پردازد اما قلم را گسترش داده و به تأثیرات روشنفکری تاکنون نیز پرداخته است. بنابراین، نگارش نویسنده اختصاصی به قرن سیزدهم ندارد و یک ارزیابی نهایی از تاریخ روشنفکری در این دیار دارد.»
احمدی به دو مفهوم «علمی اندیشیدن» و «حقوق بشر» که در کتاب آمده، به‌عنوان مفاهیمی اشاره کرد که روشنفکری از غرب آموخته است.
انکشاف سنت
«حسن محدثی گیلوایی»، جامعه‌شناس در ادامۀ این نشست به این نکته پرداخت که در کتاب از مفهوم «سنت» به‌طور متعدد صحبت شده است: «نویسنده ما را با دوره‌ای از تاریخ آشنا می‌کند که دو سنت با هم مواجه هستند؛ یکی سنت قدمایی و دیگری تجدد یا مدرنیته. در دو قرن گذشته‌مان با برخورد سنت‌ها مواجه هستیم. در واقع انکشاف فرنگ، انکشاف سنت هم است. این کتاب بیش از اینکه نشان دهد که ما فرنگ را شناختیم، ما را با سنت آشنا می‌کند.»
به گفتۀ او، نویسنده بارها به خصلت آینه‌ای این سفرنامه‌ها اشاره کرده است: «در این مرحله از تاریخ ایران توسط سفرنامه‌نویسان با یک اتوپیای زمینی مواجه شدیم که از یک جامعه‌ای سخن گفتند که جامعه‌ای آرمانی و متفاوت بود. در حقیقت امکانی یافتیم که خود را با دیگری مقایسه و در اتوپیای غرب بایستیم و به خویش نظر کنیم.»
محدثی معتقد است «این فقط انکشاف غرب نبود بلکه انکشاف سنت بود. ما توانستیم ببینیم چطور به جهان، انسان، زنان و … نگاه می‌کنیم و چطور اینها در اتوپیای زمینی فرنگ متفاوت‌اند. درواقع، اینجا آغازگاه پرسش از خویشتن بود.»